Cerca nel blog

mercoledì 27 maggio 2009

Veshtrim ne sektorin e sigurimeve

Duke u nisur nga debati i zhvilluar ne komisionin e ekonomise ne nje nga seancat e fundit te tij si dhe nga botimi i raportit vjetor te Autoritetit te Mbikqyrjes se sigurimeve per vitin 2006, me rezulton se problematikat dhe sfidat me te cilat ndeshet ky sektor jane te njejta, po ashtu edhe madhesia e tij ka mbetur po ne te njejtat nivele pavaresisht nga rritja e numrit te shoqerive te sigurimit, p. sh konsumi per fryme i produkteve te sigurimit eshte 10 euro, ne 2008 ishte 10$ ne 2002, volumi i primeve ishte 30 milion dollar ne 2002 eshte 30 milion euro ne 2008, ne se konsiderejme kursin e kembimit shihet qarte qe jemi ne te njejtin nivel. Me poshte po risjell kendeveshtrimin tim te atehereshem per kete sektor i cili eshte aktual edhe sot. Ky shkrim eshte botuar ne gazeten koha jone me dy pjese perkatesisht ne data 23.04.2003 dhe 224.04.2003, nen titullin Tregui sigurimeve i vogel, por i konsoliduar. Nga ky shkrim buron edhe fakti se tek ne problemi shihet tek ligji dhe jo tek zbatimi itij. Per kete shkak edhe si pasoje e ndryshimeve te vitit 2003, kemi nje ligj me te dobet, per psoje nje treg me pak te rregulluar.
Veshtrim ne sektorin e sigurimeve

Gjithnje per te hedhur nje hap sherben nje shtyse.Ne rastin konkret per kete shkrim u be shtyse fakti qe nje sektor i rendesishem por disi jashte vemendjes se publikut apo te institucioneve zuri nje vend te rendesishem ne kronikat televizive te mbremjes si dhe ne shtypin e shkruar diten e neserme. Keto kronika dhe shkrime i benin jehone nje takimi te zhvilluar nga Ministri i Financave me drejtues te Komisionit te Mbikqyrjes se Sigurimeve si dhe drejtues te shoqerive te sigurimit qe operojne ne tregun shqiptar me teme “Perpjekje te perbashketa per permiresimin e sherbimeve ne tregun e sigurimeve”.
Pervec nivelit te pjesemarrjes i rendesishem dhe pozitiv per mendimin tim eshte fakti qe problematika e sigurimeve zuri nje vend te tille ne vemendjen e publikut. Por ndersa ky fakt mu duk i rendesishem,duke mos dashur te bej kritizeren,titulli qe shoqeronte ne disa media te shkruara ”Tregu i sigurimeve eshte ende i dobet” nuk mu duk i gjetur ose konkluzioni i nxjerr nuk me duket i sakte.
Ka nje ndryshim thelbesor midis ketij percaktimi dhe realitetit.Mendimi im eshte se tregu i sigurimeve ne Shqiperi eshte i vogel,ende i ri,jo shume i zhvilluar ne permasa dhe llojshmeri por i konsoliduar,nga pikpamja financiare. Pra jo i dobet. Ky fakt duket i parendesishem,por s’eshte i tille.
Ky sektor ka nevoje te trajtohet me dashamiresi.Qysh ne titullin e perdorur ne keto shkrime ai nuk lancohet,por ne nje fare menyra lincohet. Trajtimi ne kete menyre eshte si te thuash qe t’i hysh ne borxh sektorit te sigurimeve.
Ne se do te pershkruajme ecurin e tij qysh nga momenti liberalizimit do te konstatojme se rritja eshte relativisht e paneglizhueshme si ne volumet e primeve ashtu dhe ne cilesine e sherbimeve ndaj policembajtesve.
Ndonese sigurimet e kane zanafillen e tyre qysh ne 54,periudhe ne te cilen ky sherbim kryhej nga arkat e kursimeve,ne kuptimin e mirefillta te sigurimeve si sektor i organizuar ai daton me krijimin e Institutit te Sigurimeve me 1991,e shoqeruar kjo dhe me aktet ligjore dhe nenligjore qe rregullonin veprimtarine e tij.Insigu do te sherbente edhe si shkolle e formimit te siguruesve te pare shqiptar.
Kontaktet me boten,kualifikimet e kryera do te krijonin bazamentin e nevojshem per te hartuar draftin e pare te ligjit”Per veprimtarine ne sigurime dhe ose risigurime”i cili u miratua nga Kuvendi i Shqiperise me 07.03.1996. Ky ligj krijoi gjithe hapesirat e nevojeshme per zhvillimin e plote te ketij sektori. Me 16.03.1998 ne mbeshtetje te ketij ligji me vendim te keshillit te Ministrave u krijua Komisioni i Mbikqyrjes se Sigurimeve(KMS).Ne kete menyre do te plotesoheshin nga pikpamja formale aktoret e sektorit te sigurimeve-Sigurues(INSIG),Autoriteti mbikqyres(KMS) dhe te siguruarit .Pikrisht ky moment do te mundesonte realisht zhvillimin e sigurimeve,me kompletimin e akteve nen ligjoreVKM,Udhezime te Ministrit te Financave si dhe Rregullore dhe akte te tjera te vet KMS.
Pas ketij momenti hapi tjeter me i rendesishem ishte liberalizimi i tregut te sigurimeve,me licensimin e shoqerise se pare private te sigurimeve SIGMA me 03.02.1999 e cila shume shpejt u pasua nga simotra e saj shoqeria SIGAL –me qershor 1999.Ne kete menyre ishin krijuar te gjitha kushtet per te vepruar ligji baze i ekonomise se tregut,LIGJI I KONKURRENCES,i cili do ta zhvillonte dhe conte me tej kete treg.
Ata qe guxuan te paret,te cilet natyrisht nuk ishin fillestare,pasi pervojen e pare e kishin krijuar tek Insigu,meritojne respekt,ndonese sot ato jane shperblyer mjaft mire per kete kurajo te treguar.Vete ecuria,progresiviteti sasiore dhe cilesore i shoqerive te tyre,pesha qe ato zene ne tregun shqiptar te sigurimeve eshte shperblimi me i mire per ta.Pra ketu do te fillonte historia e vertete e tregut te sigurimeve.Natyrisht ketu do te fillonin edhe problemet.
Autoritetit mbikqyres(KMS) do ti buronte detyrimi ligjor i mbikqyrjes efektive te ketij tregu.Ne kete drejtim eshte e qarte qe mungonte pervoja. Keshtu qe edhe vet autoriteti do te rritej dhe zhvillohej se bashku me tregun.
Natyrisht ne fazen e pare deri ne tetor te vitit 2001 peshen kryesore te punes se tij do ta zinte licensimi dhe me pak procesi i mbikqyrjes.Kjo eshte deri diku e pranueshme sepse shoqerite duhej te krijoheshin dhe pastaj te mbikqyreshin. Nderkohe dhe vet autoriteti ishte pa pervoje. Ne fakt ne kete faze edhe vet shoqerite nuk paraqisnin probleme sepse ishin te reja dhe kjo e lehtesonte disi punen.
Sigurimet ndryshe nga sherbimet e tjera jane sherbime te parapaguara dhe si te tilla ato jane institucione besimi,palet lidhin kontrate ndermjet tyre mbi bazen e nje premtimi.Pikerisht per kete fakt nuk duhet tronditur besimi ndaj tyre.
Pikerisht per kete fakt duhet te trajtohen me dashamiresi dhe realizem shoqerite e sigurimit.
Pikerisht per kete fakt me to duhet bashkepunuar.
Pikerisht per kete fakt ato duhet te mbikqyren me kujdes dhe efektivitet.

Por njekohesisht nuk duhet tepruar ne tutelen ndaj tyre,sepse vet titulli i KMS si autoritet mbikqyres presupozon nje rol as shume afer dhe as shume larg shoqerive te sigurimit te ketij autoriteti. Parimet nderkombetare te supervizionit te sigurimeve e presupozojne nje rol te tille duke synuar shmangien e rrezikut te kthimit ne bashkemenaxher te autoritetit me shoqerite,sepse ne kete moment autoriteti shmanget nga roli i tij.
Gjithashtu nuk duhet tepruar as me bashkepunimin me to sepse rolet jane te ndryshme,gjithmone ekziston nje konflikt midis kontrollorit dhe atij qe kontrollohet.
Ne kete kendveshtrim autoriteti mbikqyres eshte perpjekur te realizoj nje raport te drejte midis ketyre dy elementeve te rendesishem brenda hapesires qe krijon ligji 8081 “Per veprimtarine ne sigurime dhe/ose risigurime” dhe VKM Nr 229”Per menyren e organizimit dhe funksionimit te KMS ”
Nepermjet ketij shkrimi gjej rastin te falenderoj drejtuesit e shoqerive te sigurimit per bashkepunimin e frytshem gjate periudhes qe une drejtova kete komision. Puna ne kete institucion dhe bashkepunimi me ta perben per mua nje eksperience te vyer te cilen une po tentoj ta ndaj edhe me te tjeret, per te ndihmuar sado pak per ecjen perpara te ketij sektori,tashme jo ne menyre institucionale por duke dhene publikisht mendimet e mia per kete nepermjet medias.
Duke vleresuar arritjet e ketij sektori nje nga problemet e diskutuara,si shqetesues ne kete takim ishte fakti se tashme ne treg ka nje numer te konsiderueshem shoqerish sigurimi.
Nga kjo lind pyetja:Operatoret ne tregun Shqiptar te sigurimeve jane shume apo pak?
Gjithsej ne tregun shqiptar operojne 5 shoqeri sigurimi.Per mendimin tim nuk jane as shume dhe as pak.Si i tille ky numer nuk perben problem. Nuk duhet tepruar me kete argument. Shpesh me kete argument spekulohet. Numri i tyre i intereson shoqerive qe operojne ne kete treg,per efekt konkurence, por jo autoritetit. Autoritetit i intereson tregu ne teresi dhe sherbimi ndaj klientit,sepse edhe mbikqyrjen e realizon ne funksion te mbrojtjes se interesave te policembajtesve sic eshte shprehur saktesisht ne ligj. Shoqerite e vecanta kane rendesi per autoritetin vetem nga pikpamja e gjendjes se shendoshe financiare apo jo,disponimit te rezervave te nevojeshme,disponimit te marzhit te aftesise paguese dhe fondit te garancise.Cdo shmangie nga ky pozicion demton shume tregun dhe vet autoritetin.
Mendimi im eshte se tregu apo shoqerite nuk duhen mbajtur ne kembe artificialisht,biles ato duhet te kalojne detyrimisht dhe realisht kushtet e konkurrences se ndereshme.Kjo ka qene ne vemendjen e autoritetit mbikqyres,nje nga detyrat e te cilit eshte te krijoj klimen e nevojeshme si dhe terenin e pershtatshem per nje konkurrence te tille.
Ne kete kendeveshtrim une do te mendoja se shtimi i operatoreve ne treg ,pa u kthyer ne qellim ne vetvete,nuk do te ishte nxites i ketyre fenomeneve negative por nxites i konkurrences se ndereshme ,me kriter diferencimi cilesine e sherbimit ,jo primin e polices se sigurimit.e shoqeruar kjo me shtimin e pergjegjshmerise se autoritetit mbikqyres.
Shoqerite shqiptare te sigurimeve sidomos ato qe kane edhe me shume peshe ne tregun tone tashme jane te permasave rajonale.Megjithese nga pikpamja e literatures se mbikqyrjes se sigurimeve dhe pervojes boterore zgjerimi gjeografik i aktivitetit te shoqerive te sigurimit konsiderohet nje faktor qe con ne rritje te elementit te riskut,perseri ne kushtet tona fakti qe dy shoqeri shqiptare ,perkatesisht INSIG dhe SIGMA,ushtrojne veprimtari ne Kosove dhe Maqedoni konsiderohet nje arritje.
Nga kontaktet me autoritetet mbikqyrese te ketyre dy vendeve rezulton se nje nga pikat e forta te ketyre shoqerive,qe ka mundesuar marrjen e licenses ka qene pergatitja dhe besueshmeria e personelit drejtues te tyre , ne nivel lokal dhe qendror.
Strategjite e zhvillimit te shoqerive qe operojne ne tregun shqiptar jane te ndryshme.P.sh. shoqeria e sigurimeve Sigal-sha. ka zhgjedhur si pike te forte te saj jo shtrirjen gjeografike por zgjerimin e portofoleve ne numer dhe madhesi. Rezultat i kesaj zgjedhjeje jane raportet e admirueshme, krahasuar me shoqerite e tjera, midis sigurimeve te detyrueshme dhe atyre vullnetare.
Por ka edhe strategji qe kane efekt negativ ne treg sic eshte ajo e penetrimit ne treg e shoqerive te reja jo me cilesi sherbimi,por me prim te ulet,gje e cila perben shkelje ligjore dhe krijon anomali ne treg.Kjo ka ndodhur ne ndonje rast dhe nderhyrja efeicente e autoritetit,ka cuar drejt normalizimit te situates.
Ky rrezik,i cili vazhdon te jete prezent,duke u ricikluar here pas here, demton imazhin e tregut te sigurimeve.Duhet theksuar se ky eshte nje nga precedentet e tregut shqiptar.Ne se krahasojme per shembull penalitet e dhena nga autoriteti i supervizionit te sigurimeve te Italise ISVAP per vitin 2002 rezulton se ne mbi njezet raste ato kishin ndeshkuar shoqerite per rritje te tarifes,dhe jo e kunderta.Po te ne? Penalitetet jane per ulje te tarifes. Paradoksale.

Per mendimin tim nuk perben problem shqetesues fakti qe tregu shqiptar i sigurimeve eshte kryesisht motorik.(ne Kosove eshte teresisht motorik)Rendesi ka qe ne ato portofole qe ushtrojne aktivitet shoqerite te permbushin me korrektese pergjegjesite e marra persiper ndaj klientit.Nje shoqeri sigurimesh mund te profilizohet edhe per nje portofol te vetem.
Fakti i mesiperm perben detyrim per komisionin mbikqyres qe te gjej mekanizmat per te nxitur zhvillimin e tregut ne drejtime te tjera.
Keshtu per vitin 2002 nje nga objektivat per KMS ishte nxitja e sektorit te jetes dhe permiresimi i raportit midis sigurimeve vullnetare dhe atyre te detyrueshme.
Ne funksion te objektivit te pare u hartua shtesa e rregullores per licensimin e shoqerive me kapitullin e jetes,krahas rregullimeve te tjera,duke rritur ne kete menyre kerkesat per shoqerite qe deshirojne te operojne ne fushen e sigurimeve si nje treg delikat dhe serioz.
Ketu mbaron detyra e autoritetit dhe fillojne detyrimet e aplikanteve qe kerkojne te ushtrojne aktivitet ne kete fushe ,te cilet nuk kane munguar, per te plotesuar kushtet e kerkuara dhe autoriteti nuk duhet te paraqes pengesa artificiale ndaj tyre.
Ne kete fushe ka patur edhe tendenca per hyrje pirate ne tregun shqiptar te sigurimit te jetes,ndaj te cilave eshte nderhyre ne kohen e duhur.Rreziqe te tilla jane gjithmone prezent.Keto ndodhin edhe ne vende te zhvilluara.P.sh ne Itali per Vitin 2002 kishte 10 penalitete dhe komunikata shtypi,ndaj nderhyrjeve te tilla pirate.Ketu tek ne lypset nje vigjilence e larte , sepse imazhi i piramidave dhe efekteve te tyre rrenuese jane ende te fresketa per publikun shqiptar.
Kjo eshte e rendesishme sepse akoma nuk kemi nje shoqeri te mirefillte jete, duke e lene ate nje sektor te pazhvilluar,monopol te INSIG ne saj te nje neni tranzitor te ligjit 8081,monopol te cilin ai e humbet porsa te licensohet shoqeria e pare e jetes.
Ky eshte nje shembull me shume se monopolet nuk sjellin zhvillim.Per mendimin tim ne kushtet e mungeses se konkurrences ato nuk ndihmojne as ato shoqeri qe i zoterojne keto monopole.Pra kthehen ne nje vegjetim.
Shembull shume i mire dhe i fresket antimonopol eshte liberalizimi i kartonit jeshil,deri ne tetor 2001 ishte monopol vetem i shoqerise INSIG. Aktualisht ky karton disponohet edhe nga shoqerite SIGAL dhe SIGMA, shoqeri serioze qe plotesojne kushtet per nje gje te tille dhe garantojne mbulimin me risigurim te pergjegjesive te marra persiper,te cilat ne total zoterojne nje peshe te rendesishme te tregut shqiptar te sigurimeve. Uroj qe shume shpejt keto kushte t’i plotesojne edhe shoqerite e tjera.
Me kete rast del e nevojeshme edhe permendja e nje aktori te rendesishem ne tregun e sigurimeve qe eshte Byroja Shqiptare e Sigurimeve.
Nuk duhet mohuar as fakti se mos zhvillimi i ketij sektori eshte i lidhur edhe me vet kulturen e popullates per sigurimet ne teresi,e cila duhet pranuar qe le shume per te deshiruar.
Pikerisht kjo eshte edhe nje nga momentet kur kerkohet kontributi i autoritetit dhe institucioneve te tjera,por edhe korrektesa e shoqerise qe kryen kete sherbim ndaj asaj pak klientele,si faktor determinant qe e rrit kete sektor. Nuk e di nese ato qe punojne ne kete sektor jane apo jo vet te siguruar duke dhene ne kete menyre nje kontribut promovues per dobine e te qenit i siguruar perballe rreziqeve te mundeshme qe kercenojne jeten e cdo individi.
Ne drejtim te edukimit te popullates me kulturen sigurative puna e autoritetit mbikqyres eshte ne hapat fillestare,duke u mjaftuar vetem me botime te raporteve statistikore mbi tregun e sigurimeve.Kete raporte tashme hartohen edhe ne periudha me afat shkurtera duke dhene informacion me te fresket mbi publikun e interesuar per kete sektor. Tani ka ardhur momenti qe keto raporte te pasurohen me element me analitik dhe tregues esencial dhe profesional.Autoriteti mbikqyres tashme i ka kapacitetet e nevojeshme per ta bere nje gje te tille.
Kontribut ne informimin e publikut,ndonese ne menyre modeste kane dhene gazeta te tilla si Dita,gazeta Tema,Gazeta Shqiptare,gazeta Koha Jone, revista Monitor dhe se fundi edhe gazeta “Ekonomia”.
Gjithashtu shoqerite nga ana e tyre jane prezente ne vemendjen e publikut me marketingun e tyre te fuqishem.Autoriteti Mbikqyres eshte bere me i dukshem nga institucionet dhe publiku dhe tashme i mbetet qe te gjej mekanizma te tjera efikas per tu bere sigurimet me te prekeshme,me te dobishme per kete publik.
Per hire te te vertetes duhet pranuar se tregu i sigurimeve ka arritje. Vet shifrat flasin per kete,megjithese ato jane modeste.
Per institucione dhe individ me te interesuar per nje informacion me te plote sherbejne botimet e plota te KMS
Ne sektorin e sigurimeve si ne te gjithe ekonomine shqiptare ka informalitet,fiktivitet ne raportime apo edhe raste te policave fallco.
Per te ndryshuar nje situate te tille hapat nuk kane munguar.
Puna e autoritetit per te permiresuar dokumentat e raportimit pra rrjedhimisht persosja e kontrollit dokumentar ka cuar ne hartimin dhe miratimin e akteve te tilla nenligjore si Udhezime”Per permiresimin e dokumentave te llogaridhenies vjetore” ,Urdhrat “Per emetimin e perqendruar te policave te sigurimit TPL”si dhe ”Per emetimin e shenjave dalluese”,Urdherat e KMS per administraimin e shitjeve dhe ai per permiresimin e procedurave te trajtimit te demeve,te cilat kane synuar ngushtimin maksimal te hapesirave per nje fenomen te tille.
Per rritjen e nivelit profesional,besueshmerise dhe pergjegjshmerise se personelit qe ofron,negocion dhe nenshkruan kontrata me klientin nje pune e mire nen konsulncen e IFC u be per hartimin dhe miratimin e VKM Nr470, per kushte e paisjes me autorizim te ndermjetesve ne sigurime,i cili disiplinon nje kategori te rendesishme qe vepron ne treg ate te ndermjetesave,veprimtaria e te cileve me kete akt kanalizohet plotesisht ne rruge ligjore.
Te gjitha keto akte kane ne themel te tyre pervojen bashkekohore, standartet e IAISit(Organizata nderkombetare e autoriteteve te mbikqyrjes ne sigurime) si dhe pervojen dhe kushtet tona konkrete si dhe perputhjen me legjislacionin shqiptar prej nga burojne keto akte.
Krahas permiresimit te dokumentave te raportimit nje rol te rendesishem ka luajtur ndryshimi i mentalitetit te punes nga ana e vet autoritetit mbikqyres.Forcimi i bashkepunimit me institucione qe kane lidhje direkte apo indirekte me tregun e sigurimeve si dhe shkembimi i iformacionit me to kane ndihmuar shume ne kete drejtim.Komisioni i Mbikqyrjes se Sigurimeve ka patur maredhenie shume te mira bashkepunimi me Drejtorine e Pergjitheshme te Tatimeve,maredhenie keto te sanksionuara ne nje mareveshje ndermjet tyre.Kryqezimi i te dhenave te tilla si volumi i primeve te raportuara,te dhenat shkresore mbi TVSH e derdhur nga cdo shoqeri apo ballafaqimi i bilanceve te raportuara,midis organeve tatimore, KMS si dhe Byrose Shqiptare te Sigurimeve kane ndihmuar ne permiresimin e cilesise se kontrollit dokumentar.
Ndersa ne keto hallka ka perputhshmeri nuk rezulton e njejta gje me ballafaqimin e te dhenave me Drejtorine e Pergjitheshme te Shfrytezimit te Automjeteve,me INSTATin,me Ministrine e Rendit.Nga krahasimi i informacionit te vjel zyrtarisht prej tyre,me te dhenat qe disponon KMS rezulton se ka informalitet ne kete sektor.Pra ose fiktivitet ne raportim ,ose mos shfrytezim te tregut.ose qarkullim te policave fallco.Numri i pergjithshem i mjeteve ,krahsuar me numrin e mjeteve te siguruar ,te con ne konkluzionin se minimalisht mos shfrytezimi i tregut, fiktiviteti ose fallcot kapin 40% te volumit te tregut.Urdheri i KMS qe detyron shoqerite te raportojne ne menyre analitike shitjet e policeve TPL dhe krahasimi me te dhenat qe raportohen ne Byrone Shqiptare te Sigurimeve,con ne minimizimin e ketij fenomeni,duke mbrojtur automatikisht interesat e policembajtesit.Po ashtu dhe nxjerrja e Urdherave Nr 1 dhe Nr 2 te KMS,per administrimin e shitjeve dhe procedurat e trajtimit te demeve te cilet detyrojne kanalizimin e levizjes se mjeteve monetare ne rruge bankare.Pra bashkepunimi nderinstitucional eshte nje nga faktoret qe ndihmon shume ne uljen e informalitetit ne sigurime.
Per vitin 2002 nderthurrja e ketyre masave coi ne rritje te volumit te primeve me 37% kundrejt vitit 2001.Ne kete rritje pervec influences se rritjes se primit rol te madh ka edhe shfrytezimi me i mire i tregut.Megjithate ne kete drejtim ka ende shume rezerva.Pesha e sigurimeve 2,6% e aseteve financiare duhet te ndryshoje ne rritje.
Mbi bazen e kesaj pune viti 2003 i kishte te gjitha shanset qe puna te fillohej ne kushte shume here me te mira.
Nga ky komunikim nderinstitucional nje tjeter konkluzion eshte se procedurate trajtimit te demeve duhen permiresuar sidomos ne drejtim te respektimit te tyre.Nese krahasojme numrin e aksidenteve,sipas te dhenave te Ministrise se Rendit apo INSTAT me pagesat e demeve vihet re se ka nje mosperputhje.Ndergjegjesimi i policembajtesve per te drejtat e tyre eshte shume i rendesishem.Vete shoqerite nese do te tregoheshin me shume vizionare se sa pragmatiste do te ndihmonin shume ne kete drejtim.Fakti qe asnje dem nuk paguhet me vendim gjyqesore tregon se policembajtesit nuk paraqesin pretendime,pasi kultura e tyre le shume per te deshiruar.Kjo eshte shume e theksuar sidomos per demet shendetesore.Ketu duhet te konsistoje puna e autoritetit.
Tek ne vazhdon ende mentaliteti qe sigurimet nuk shihen si nevoje,por si nje detyrim.Mbajtesit e automjeteve e marrin policen e sigurimit me shume per faktin se do t’ia kerkoj polici ne rruge sesa si nje mburoje per vete.Ai rralle mendon se eshte ai i interesuari i pare per te patur nje mbulese ne rast te ndodhjes se nje demi.
Per kete aresye eshte shume e nevojeshme qe prane autoritetit mbikqyres te vendoset institucioni i Ombusmanit.Ky eshte parashikuar prej nesh dhe patjeter qe do te jap nje impakt pozitiv ne drejtim te sensibilizimit te popullates ndaj nevojes se te qenit i siguruar.
Permbytjet e vjeshtes se kaluar e treguan qarte kete nevoje.Nga informacioni i vjele prej KMS rezultoi se shume pak ishin ata qe e kishin nje mbulese ndaj rrezikut te permbytjes.Demet tashme dihet qe ishin te konsiderueshme.
Konsiderimi i pervojes se tregjeve te medhenj ka rol kyc,por edhe shmangia nga pervojat negative gjithashtu. Filozofia e punes duhet te jete se edhe tregjet e vegjel prishin tregun global te sigurimeve. Sektori i sigurimeve eshte shume i ekspozuar ndaj mashtrimeve.Tregje te vegjel te parregulluar mund te behen streheza per fenomene te tilla.Prandaj edhe organizata e IAIS por edhe te tjera rajonale investohen shume ne kete proces.Pas 11 shtatorit edhe qeveria amerikane ka ndermare shume programe per fuqizimin e sektorit te sigurimeve.Ne kete linje eshte edhe programi i saj qe perfshin vendet e europes juglindore.
Perafrimi i legjislacionit tone me ate bashkekohore dhe direktiven europiane,ku ne deshirojme te aderojme eshte rruga e duhur.
Politikat sektoriale,pra edhe ajo e sektorit te sigurimeve jane nga ato fusha qe kane ndihmuar dhe do te ndihmojne edhe ne te ardhmen integrimin europian.
Po c’ndodh sot?.......
Une mendoj se ne procesin e ristrukturimit te ketij sektori ka disa shmangie nga principet themelore te IASIit si dhe filozofia e parashikuar ne mareveshjen me Banken Boterore.
Kjo per mendimin tim shprehet ne menyren se si i nderton maredheniet me komisionin vet Ministria e Financave,te cilat duhet te jene maredhenie komunikimi apo shkembimi informacioni brenda hapesirave ligjore. Ato nuk jane dhe nuk duhet te jene maredhenie varesie. Kjo ne kundershtim me objektivat e KMS dhe institucioneve qe e asistojne ate i ze frymen pavaresise se ketij institucioni.
Nje nevoje e kohes eshte permiresimi i ligjit shqiptar te sigurimeve. Per kete ne vitin 2001-2002 u punua nga KMS per permiresimin e tij.
Nga ballafaqimi me legjislacionin bashkekohore rezulton se ligji yne ne pergjithesi mund te quhet i mire por jo i plote.Ai ka disa avantazhe qe sot duan t’i implementojne edhe vende me legjislacion te perparuar(eshte shfrytezuar avantazhi i atij qe vjen pas).Por njekohesisht ai eshte i manget sepse nuk u jep pergjigje disa problemeve qe lindin gjate zbatimit te tij.Kjo per faktin se duke munguar eksperienca konkrete gjate hartimit te tij nuk eshte kryer nje pershtatje e modelit te ofruar me realitetin tone.
Thelbi i ligjit te sigurimeve eshte modeli franko-gjerman.
Edhe permiresimet qe ju bene atij ne vitin 2002 ruajne te njejtin thelb . Ato kane per baze ligjin e Luxsembyrgut,i cili gjithashtu mbeshtetet ne modelin franko-gjerman,por me avantazhin se ka te implementuar edhe elementet e direktives europiane te sigurimeve.
Per hartimin e draftit te ndryshimeve te ligjit eshte punuar 1 vit e gjysem nen konsulencen e IFC,nen drejtimin e nje drejtueseje te autoritetit te mbikqyrjes se Frances znj.Katerin Lezon sot drejtuese e rendesishme e IAISit, anetare e sekretariatit. Drafti i miratuar nga KMS eshte konsultuar edhe , nga eksperti shume i mirenjohur i Bankes Boterore z,Rod Lester dhe eshte konsideruar i mire. Ky draft qysh prej 23 janarit te vitit 2002 fle ne sirtaret e Ministrise se Financave.
Ndoshta ai nuk ra ne doren e duhur,ndoshta mungojne kapacitetet per ta bere nje gje te tille. Gjithesesi nuk eshte e tolerueshme kjo zvarritje. Do te ishte shume here me keq nese ky frenim eshte i qellimshem.
Ka individe ne administraten shqiptare qe me shume deshirojne te disponojne te drejta se sa te zgjidhin probleme.
Sensibilizimi nga ana e komisionit nuk ka munguar ne te gjitha nivelet. Rezultati-heshtje. Argumentet e perdorura nje absurditet.
Eshte humbur nje vit e gjysem kohe. Nuk duhet humbur me. Kjo do ta rriste shume efektivitetin e mbikqyrjes
Ministria e Financave duhet te kryej vetem ato detyrime qe i obligon ligji. Ministria e Financave nuk mund t’i mbivendoset komisionit.drejtoria e mbikqyrjes prane kesaj ministria nuk mund te jete autoritet epror per KMS. Kete nuk mund te bej as vet Ministri i Financave, per sa kohe kjo nuk rregullohet me ligj, te cilen gjithashtu ne se realizohet, personalisht e konsideroj te gabuar.
Cdo gje realizohet me nje autoritet ligjor kompetente, te pavarur dhe me staf te afte profesionalisht.
Me kete qellim me programe te vecanta eshte punuar fort per rritjen e kapacitetit institucional dhe profesional te KMS. Kjo eshte nje rruge e gjate, por hapat e hedhur jane ne drejtimin e duhur. Keto programe si dhe anetaresia e IAIS-it kane dhene frytet e tyre.
Pas asistimit nga IFC programi me serioz eshte mareveshja me Banken Boterore,e cila ka ne themel te saj rritjen e kapacitetit institucional dhe profesional te KMS dhe mbi te gjitha rritjen e pavaresise operacionale dhe buxhetore te KMS,permiresimin e legjislacionit si dhe rritjen e aftesise se stafit te KMS dhe vet KMS.
Ne kete kuader eshte edhe parashikimi i pranise se keshilltarit te Bankes Boterore prane komisionit i cili u be e mundur te atashohej prane KMS vetem ne Shkurt 2003 nga parashikimi per prill 2002.
Meqe kam marre pjese ne procedurat e perzgjedhjes se tij gjej rastin t’i uroj pune te mbare.Une besoj ne suksesin e tij.
Pavaresisht se administrimi i kasaj kontrate,ne kuptimin financiar kryhet nga Ministria e Financave meqe ka edhe sektor te tjere financiare qe perfshihen ne te njejten kontrate,pikat e kontrates per pjesen e KMS ,nevojat qe do te plotesonte kjo kontrate per llogari te saj si dhe termat e references se keshilltarit jane pergatitur teresisht ne negocim te drejteperdrejte te KMS me misionin e B.B.dhe ekspertet e saj.Ne te u perfshin gjith rekomandimet e tyre dhe u konsideruan te gjitha kerkesat tona.
Fakti qe ministria ka detyrimin e administrimit te kesaj kontrate nga pikpamja financiare,nuk perligj asnje pozicion tjeter te kesaj ministrie vec atij te percaktuar ne ligj.
Ne se duam te kemi treg te konsoliduar,sigurisht duhet te kemi nje autoritet te fuqishem,te afte dhe jo abuziv,i pavarur,jasht cdo tutele apo trusnie te rastit,sepse qeverite tek ne nderohen shpesh dhe keto lloj institucionesh nuk duhet te ndjekin te njejten ndryshueshmeri.Kjo vlen per ate qe vjen pas.
Natyrisht edhe autoriteti duhet te jete i kontrollueshem,por sipas ligjit vetem nga ata qe e kane kompetence.Ne te kundert na mbetet te mos trashegojme asgje.
Bindja ime eshte qe nuk duhet cenuar ne asnje menyre integriteti i enteve regullatore sepse automatikisht fuqite e tyre minimizohen, sidomos ne kushtet tona.
Ky eshte kushti baze qe keto institucione te funksionojne normalisht dhe me efektivetet. Mungesa e stabilitetit te stafit i cili trajnohet dhe fiton pervoje, mosgarantimi i vazhdimesise se punes se tij eshte nje difekt i madh dhe shperdorim i kapaciteteve njerezore i cili eshte i demshem sidomos ne sektore te tille ku edhe pervoja mungon. Per mendimin tim ne asnje moment nuk duhet harruar se kualifikimi i rregullatorit te sigurimeve dhe personelit te shoqerive te sigurimit jane shume te ndryshem. Natyrisht qe personeli qe vjen nga keto shoqeri mund te jene me te pelqyeshem ne raport me te tjeret por ne asnje menyre nuk zvendesojne njera tjetren, por thjesht jane komplementar.
Nuk duhet nxituar por as nuk duhet te qendrojme ne vend .Ndyshimet ne ligjin e sigurimeve duhet t,i nenshtrohen nje debati te gjere dhe profesional.
Mendimi im eshte se nuk duhet te shmangemi nga thelbi i ligjit tone te sigurimeve.
Te mos hartojme nje ligj ne funsksion te individeve por te tregut dhe procesit te zhvillimit te tij.
Punet e sigurimeve nuk behen ne kembe sepse jemi ne fazen kur hidhen te hapa te rendesishme per tregun e sigurimeve. Ne kete faze duhet shmangur dilentantizmi dhe duhet vleresuar profesionalizmi.
Trashegimia dhe ruajtja e vlerave eshte e rendesishme. Jo cdo gje fillon nga e para. Procesi duhet te jete realisht permiresues duke mohuar praktikat e gabuara dhe pohur pervojat pozitive nga pervoja 5-vjecare e veprimtarise se autoritetit mbikqyres. Nuk mund te punohet asnjehere me parimin: ‘dielli lindi kur linda une’.
Per ceshtjen e ligjit te sigurimeve dhe statusin e KMS rezervoje te drejten qe meqenese jane probleme shume te rendesishme te jap opinionin tim ne nje shkrim te vecante. Per kete pike paraprakisht deshiroj te nenvizoj faktin se statusi i KMS, eshte nje nga pikat me te forta te termave te references se punes se keshilltarit te B.Boterore me KMS. Ne perputhje me nje nga drejtimet qe ka ligji yne i sigurimeve,ai duhet te ndjeke nje nga modelet e njohura dhe te provuara.Boll kemi ecur ne rruge te pashkelura.Kjo persa i perket hartimit te statusit.Kurse per zhvillimin e tij ,paraprakisht duhen bere rregullimet perkatese ligjore apo nen ligjore. Cdo zgjidhje tjeter eshte antiligjore.
Pergezoj paraprakisht gazeten “Koha Jone”.Kete shkrim po ja drejtoj kesaj gazete per dy aresye:
E para:Si nje lexuese e rregullt e gazetes “Koha Jone”ne anketen e saj mbi ate se cfare i mungon shkrimeve te kesaj gazete dhe qe duhet te permiresohet ne te ardhmen, une kam votuar ne favor te nje rubrike te analizes ekonomike dhe propozimin tim deshiroja ta konkretizoja me nje kontribut teper modest.
Se dyti:Deshiroj qe ky shkrim te krijoj per lexuesin nje tabllo te pergjitheshme dhe te thjeshte mbi sigurimet.Kjo mund te jete pararendese e nje cikli shkrimesh per problematika te vecanta te sigurimeve.

Luiza Hoxhaj.
Ish-kryetare e KMS
Mars 2002

giovedì 21 maggio 2009

Trajtimi i situatave katastrofike nepermjete mjeteve te sigurimit


Here pas here ne diskutimet, prononcimet apo shkrimet mbi sigurimet, qe gradualisht me rritjen e ketij sektori po zene gjithashtu nje hapesire ne rritje, trajtohen problem eta amdhesise se tregut, faktorer dhe rruget , qe cojne ne rritjen e ketij tregu, kulturen e popullates ne kete fushe, pengesat dhe veshtiresite qe hasen ne rrugen per konsolidimin e ketij sektori etj. Konsumi per fryme i produkteve te sigurimit eshte rreth 10$ per fryme,(trgui sigurimeve ne shqiperi kap afersisht vleren 30 milion$).
Ne keto kushte shtrihet per diskutim gjetja e faktoreve qe do te conin ne rritjen e ketij tregu.
Se fundi krahas sensibilizimit dhe rrtjes se punes per edukimin e popullates me kulture sigurative diskutohet si nje rruge e mundeshme rritja e grupeve shoqerore apo profesionale , qe i nenshtrohen sigurimit te detyrueshem. Une do te dalesha ne rastin e trajtimit te situatave katastrofike nepermjete mjeteve te sigurimit si dhe mundesite qe ekzistojne per te aplikuar ne kete rast sigurimin e detyrueshem.
Nese perfaqesuesit e shoqerive te sigurimit e shohin kete aplikim, nga rritja e volumit te veprimeve e per rrjedhoje te rritjes se fitimit te tre, une do te jap mendimin tim duke e pare nga nje tjeter kendeveshtrim.
Se pari: nevoja e zgjidhjes se situatave te katastrofave per popullaten;
Se dyti: lehtesimi i barres se qeverise ne perbalimin e sukseshem te situatave katastrofike.Problemi i trajtimit te situatave katastrofike nepermjete mjeteve te programeve te sigurimit ne bote eshte nje situate shume e zakoneshme. Ashtu sic dihet synimi i skemes se sigurimit ne kete rast konsiston ne pasjen e nje numri te madh njerezish kontribues, te cilet ne total do te kene nje numer relativisht te vogel pretendimesh. Duke patur rastin ku cdo person kontribuon ne grupin apo fondin e premiumeve , do te kete fonde te mjaftueshme, qe mundesojne rimbursimin e numrit te vogel te njerezve qe jane pa fat dhe kane humbje.
Ne kete menyre ne shperndajme riskun
Potenciali i humbjeve te medha i perendruar tek pak persona zvendeohet me mundesine apo sigurine e nje humbjeje te shume te vogel(premium) per nje numer te madh njerezish. Kur mendojme per sigurimin e makinave ose sigurimin e shtepive kemi situate te sigurimit klasik, sepse mund te jemi shume te sigurt qe ne rjjedhen normale te ngjarjeve, relativisht pak shofere do te kene aksidnte dhe pak shtepi do te demtohen. Gjithashtu ne nuk e dime se cilet shofere ose shtepi do te demtohen.. Keshtu qe gjitheseicili ka pak a shume undesi te barabarta humbjeje dhe eshte i motivuar te bleje sigurimin per mbrojtje. Por ne rastin e sigurimit nga katastrof situata eshte ndryshe. Duke folur ne pergjithesi humbjet jane shume te ralla. Keshtu qe njerezit nuk jane te prirur te mendojne se kane nevoje per sigurim.
Fatkeqesisht kur ndodhin humbjet ato tentojne te jene jashtezakonisht te renda dhe me nje shperndarje te gjere. Mandej ne menyre tipike njerezit i drejtohen qeverise per asistence dhe kjo mund te vendose nje barre shume te rende mbi financat e qeverise.Nje fenomen tjete qe shpesh ne siguriminnga katastrofat eshte ai qe quhet zgjedhje e kundert(Adverse selection). Marrim per shembull sigurimin nga permbytjet. Njerezit qe jetojne prane brigjeve te lumit do te vuajne gjithnje deme nga lumi qe del nga shtrati. Por njerezit qe jetojne ne zona me te larta nga brigjet e lumit e dine se ata nuk do te vuajne nga humbjet kur shperthen lumi.
, Pra njerezit e vetem qe do ta blejne mbulimin jane ata qe do te pesonin humbjet dhe ata qe nuk dote pesonin humbje nuk do ta blenin sigurimin.. Pa nuk jemi nerastin tipik te situates per sigurim, kur ka nje numer te madh njerezish dhe vetem pak prej te cileve do te vuajne nje humbje.
Sigurimi nga termeti rast i ngjashem.
Shohimnje situate te ngjashme ne rastin e sigurimit nga termeti. Brenda nje vendi mund te kete disa rajone qe jane zonat me aktivitet te larte sizmik dhe disa rajone qe nuk jane ne keto zona. Njerezit qe jetojne ne rajonet me aktivitet te larte sizmik duan sigurimin nga termeti dhe ata qe jetojne ne`zonat e tjera do te priren te mos e blejne si gurimin. Gjithashtu edhe brenda zones me intensitet te larte sizmik ne e dime se disa tipe strukturash jane shume me te rrezikuara per t’u prishur se sa te tjerat, kestu qe do te shohim se njerezit qe do te duan te blejne mbulimin jane ata me riskun shume me te larte: ata qe kane strukturat me risk te larte shembjeje te vendosura ne zonat me aktivitet te larte sizmik.
Nje menyre per t’u ardhur rrotull ketyre problemeve eshte te merret nje rajon mjaftueshmerisht i madh ne menyre qe te kemi nje miks te zonave me risk. Paskesaj behet mbulimi i detyrueshem.Kjo ben te mundur , qe te kemi nje fond premiumesh qe do te jen te mjaftueshem per te mbuluarshumen e priteshme te pretendimeve, dhe gjithashtu nuk do te kemi”kunder zgjedhje”(antiselektion). Ne kete rast disa mund te argumentojne se po detyrohen njerezit me risk te uet te subvencionojne ata me risk te larte. Ne te vertete kjo eshte ekzaktesisht ajo qe po ndodh ne kete rast, por shume qeveri perdorin arsyetimin se nga perspektiva e politkes publike me te vertete nuk ka zgjidhje tjeter vec te ndiqet kjo metode.
Ne kete rast mund te ndiqet modeli i turqise per mbulimin e detyrueshem nga termeti. Sipas ketijmodeli te gjitha ndertesat duhet te mbulohen dhe qe te gjithe paguajne nje tarife baze (ose premium), bazuar ne disa tregues, sic jane siperfaqja e dyshemese ose vlera e caktuar e tregut, ose disa perllogaritje te tjera per shumen e demeve e mund te pesojne ne rastin e nje termeti.
Fonde per te mbuluar demet e nje termeti, ose rasti tjeter katastrofe
Ideja eshte te ngrihet nje grumbull fondesh te mjaftueshme per te mbuluar demet nga nje termet i mundshem ne ate shtet(Turqi), kjo vlen si model per cdo shtet tjeter ne bote dhe per cdo rast katastrofe sic mund te jene edhe zjarret apo permbytjet. Ne fakt nuk eshte e mundur qe te sigurosh fonde te mjaftueshme ne nje vit apo qofte edhe ne disa vjet. Por Banka boterore dhe disa agjensi nderkombetare kane dhene kredi per fondin dhe kjo kredi do te shlyhet me rritjen e fondit ne mundesi nga marrja e tarifave.
Ne kete rast qellimi eshte qe ata te mund te kalojne pjese te ketij fondi ne tregjet nderkombetare te risigurimit, keshtu qe risku me se fundi fillon te rishperndahet ne vende te ndryshme ne vedn qe te ngelet vetem mbi pronaret e ndertesave ne Turqi. Natyrisht do te sihte shume e rendesishme venia ne perdorim e skemes, per t’u igruar qe gjitheseicili paguan premiumin e kerkuar dhe qe parate mandej investohen dhe jane te vlefeshme per pagesat e prtendimeve. Ne cdo skeme te kesaj natyre eshte gjithnje shume e rendesishme te behet gjitheshka e mundur per te zvogeluar mundesine e humbjes.
Nga Luiza Hoxhaj
Ish kryetare e KMS(Komisioni i Mbikqyrjes se Sigurimeve)
Ky shkrim eshte botuar ne gazeten Koha Jone rubrika sociale, fq 15, dt 01.11.2003

mercoledì 20 maggio 2009

Nevoja per mbulese

Njohja me njoftimin e agjensise Routers se viti ne vazhdim do te jete nje vit i shoqeruar nga zjarret apo permbytjet, situate kjo e cila do te karakterizoje edhe vendin tone, me obligoi t'i rikthehesha temes se sigurimit dhe mbrojtjes ndaj katastrofave. Nisur nga fakti se pergatitjet per perballimin e kesaj situate po behen vetem nga sektori i emergjencave, duke vleresuar mendimin tim por edhe praktikat boterore se keto situata perballohen jo vetem shteterisht por edhe nga vete popullatat, duke perdorur per kete qellim skemat e sigurimit, te silat mund te jene teresihst private por edhe mikse,pra pjeserisht me financime shterore. Kjo situate kerkon nje angazhim jo vetem te sektorit te emergjences civile por edhe ate te Autoritetit te Mbikqyrjes Financiare. Ne funksion te ketij argumenti po risjell ne vemendje nje shkrim per kete teme, shkrim ky i botuar ne 19.Qershor 2003 ne gazeten Koha Jone, ne rubriken sociale , fq 14 me titull:
Nevoja per mbulese

Ngjarja e nje jave me pare ne Kucove me detyroi t’I kthehesha edhe nje here temes se sigurimeve. Nje investim serioz , shume i bukur ne pak minuta shnderohet ne asgje. Vlera ishte e konsiderueshme rreth 18.000.000 leke. Ndersa bashkise se vogel te Kucoves iu pakesua nje bukuri, qytetaret e Kucoves kane tashme nje ambjent clodhes dhe argetues me pak, por qe gjithesesi do te kerkojne alternative te tjera, ata qe nuk gjejne ngushellim jane pronaret e tij tashme te shndruar ne ish-pronare.
A do te munden valle at ate rikuperojne humbjen. Ndoshta ata nuk e kishin menduar kete dite. C’rendesi kane shkaqet, rezultati eshte i njejte: mund dhe djerse e djegur.
Sapo u njoftova per ngjarjen pyetja e pare qe bera ishte: A ishte I siguruar. Pergjigjia ishte negative. Do te kenaqesha shume ne se kjo do te ishte nje pergjigje e gabuar. Por mjerisht eshte e vertete. Sa pak e ndan renimin nga mbijetesa ekonomike. Vetem pak kujdes. Ne se je I siguruar apo jot e con ne dy rezultate krejt te ndryshme. Humbje net e paren, rikuperim te humbjes net e dyten.ngjarje te tilla jane si kembana per kedo. Ato te thone: Sigurohu. Siguro jeten , pasurine, gjitheshka. Ky eshte shpetimi.

Por, a veprojne te gjithe keshtu?
Fatekeqesisht ne shumice pergjigjia eshte jo. Nuk duhet mohuae fakti se kultura e populates per sigurimet ne teresi le shume per te deshiruar. Zhvillimi i ketij sektori lidhet ne menyre te drejteperdrejte me kete culture. Tek ne vazhdon akoma mentaliteti qe sigurimet nuk shihen si nevoje, por si nje detyrim. Mbajtesit e automjeteve per shembull e marrin policen e sigurimit me shume per faktin se e kerkon polici ne rruge se sa si nje mburoje ndaj risqeve. Ata apk mendojne se jane te interesuarit e pare per te pasur kete mbulese ne rast te ndodhjes se nje demi. Vete raporti sigurime te detyrueshme, sigurime vullnetare e tregon qarte mungesen e kultures sigurative. Pavaresisht se here pas here ngjarje te till ate tilla e sjellin nevojen e blerjes se nje mbulese te tille ndaj risqeve, reagimi vazhdon te jete i njejte. Permbytjet e vjeshtes se kaluar e treguan qarte kete nevoje nga njera ane dhe mungesen e kultures sigurative nga ana tjeter. Nga informacionet e vjela ne ate periudhe nga Komisioni I Mbikqyrjes se Sigurimeve rezultoi se nga te demtuarit nga katastrofa natyrore shume pake ishin ata qe e kishin nje mbulese ndaj rrezikut te permbytjes. Demet tashme dihen qe ishin te konsiderueshme. Porn e mentalitet perseri nuk ka ndryshuar ndonje gje e madhe. Rreziqet mund te perseriten c’dihet bere? Pergjigjia eshte e thjeshte : Sigurohu!

Sigurohu, jo reklame per shoqerite e sigurimit.
Kjo nuk eshte reklame per shoqerite e sigurimit, por nje mundesi e mire e shmangies se se humbjes prej gjitheseicilit dhe nje kontribut modest per te sjelle ne vemendjen e seicilit faktin se ka nje rruge per te kompensuar humbjet ne rast te ndodhjes se nje demit e caktuar.
Nje aresye tjeter qe na forcon bindjen se sigurimet nuk shihen si nevoje jane procedurat e trajtimit te demeve., te cilat duhet te permiresohen sidomos ne drejtim te respektimit te tyre.
Ne se krahasojme numrin e aksidenteve , sipas te dhenave te Ministrise se rendit apo INSTAT, me numrin e rasteve te pageses se demeve rezulton nje mosperputhje. Vete shoqerite e sigurimeve ne se do te tregoheshin me shume vizionare se sa pragmatiste do te ndihmonin shume ne kete drejtim, duke beret e zbatueshme filozofine se e sigurimeve “te paguash demet”, spse ky eshte edhe vet qellimi I ndertimit te skemes. Fakti qe asnje dem nuk paguhet me vendim gjyqesor tregon se policembajtesit nuk paraqesin pretendime , per shkak te argumentit te perdorur qe kultura e sigurimeve le shume per te deshiruar.Kjo eshte shume e theksuar , sidomos per demet shendetesore. Ne shume raste kjo ndodh , sepse te demtuarit nuk njohin te drejtat e tyre.
Ndergjegjesimi i policembajtesve per te drejatat e tyre eshte I rendesishem. Ketu duhet te insistoje midis te tjerash puna e autoritetit.
Per kete aresye eshte shume e nevojeshme qe prane autoritetit te mbikqyrjes te vendoset autoriteti I ombusmanit, I cili patjeter do te jape impact pozitiv ne ne drejtim te sensibilizimit te populates ndaj nevojes per te qene te siguruar dhe te drejtave qe gezon kur e ke bere nje gje te tille.
Akoma me e pavleresuar tek ne eshte jeta.. pasha qe ze sigurimi I jetes eshte e paperfilleshme.. Percaktues ne kete peshe eshte edhe fakti se akoma nuk kemi nje shoqeri te mirefillte jete., duke lene ate nje sector te pazhvilluar, monopol te INSIG-ut, ne saj te nje neni tranzitor te ligj Nr 8081, monopol te cilin ai e humbet sapo licensohet shoqeria e paree jetes. Ky eshte nje shembull me shume qe tregon se monopolet nuk sjellin zhvillim.Per mendimin tim ne kushtet e mungese se konkurrences, ato nuk ndihmojne as ata qe I zoterojne keto monopole. Pra kthehen ne nje vegjetim. Pra kthehen ne nje vegjetim. Shembull shume I mire I politikes antimonopoly eshte liberalizimi I kartonit jeshil, I cili deri ne vitin 2001 ishte gjithashtu monopol vetem I INSIG-ut. Aktualisht, ky karton disponohet edhe nga shoqerite SIGAL dhe SIGMA, shoqeri serioze qe plotesojne kushtet per nje gje te tilled he garantojne mbulimin me risigurim te pergjegjesive te marra persiper. Pikerisht ky eshte nje nga momentet kur kerkohet kontributi I autoritetit te mbikqyrjes dhe institucioneve te tjera, por njekohesisht edhe korrektesine e shoqerive te sigurimit, qe kryejne kete sigurim ndaj asaj pak clientele si factor determinant qe e rrit kete sector. Nuk e di se sa vet ata qe punojne ne kete sector jane apo jot e siguruar, duke dhene ne kete menyre edhe nje kontrobut promovues per dobine e te qenit I siguruar perballe rriziqeve te mundeshme qe kercenojne jeten apo pasurine e cdo individi(shpjegim mbi ndertimin e skemave per perballimin e rreziqeve qe kercenojne gjitheseicilin prej nesh).
Ne drejtim te edukimit te populates me culture sigurative puna e autoritetit mbikqyres eshte ne hapat fillestar, duke u mjaftuar vetem me botimet e raporteve statistikore mbi tregun e sigurimeve. Keto raporte tashme hartohen per periudha edhe me afat shkurtera duke dhene keshtu informacion edhe me te fresket per publikun e interesuar per kete sector. Tashme ka ardhur koha qe keto raporte te pasurohen me elemente me analitik dhe tregues esencial profesionale. Autoriteti mbikqyres tashem I a kapacitetet e nevojeshme per te bere nje gje te tille. Gjithashtu, shoqerite e sigurimeve nga ana e tyre jane preznte ne vemendjen e publikut me marketingun e fuqishem, autoriteti mbikqyres eshte bere me I dukshem nga institucionet dhe publiku dhe tashme I mbetet qe te gjeje mekanizmat te tjera efikase per t’u bere sigurimet me te prekeshme, me te dobishme per kete public. Per te bere te mundur nje gje te tille mekanizmat mund te jene te ndryshme.

Luiza Hoxhaj

Berat 18.06.2003

domenica 17 maggio 2009

Bota po ndryshon. Shqiperia duhet te bej pjesen e saj

Bota po ndryshon me shpejtesi te madhe. Shqiperia duhet te bej pjesen e saj

Rritja ekonomike nuk eshte nje koncept abstrakt. Ajo duhet te perfshije te gjitha dimensionet e mireqenies dhe mbi te gjitha ate te lirise reale , e cila i lejon kujdo, pavaresisht nga origjina e tij te gjej ate qe eshte me e pershtateshme per te, te rrisi njohurite e tij, kapacitetin professional, burimet e veta dhe te familjes se tij, per te patur sukses dhe trasmetuar brez pas brezi dije dhe vlera.
Nga ana e saj rritja ekonomike merr force nga kjo liri dhe nga te gjitha inisiativat , qe ajo ben te mundura.
Rritja e produktit te brendeshem bruto(PBB), nuk perkthehet automatikisht ne zhvillim. Rasti i Shqiperise e demostron qarte kete. Edhe pse ka sot rritje te PBB, ajo eshte nje nivel rritjeje dy here me i ulet ne krahasim me periudhen paraardhese, dhe shume me i ulet nga ajo qe eshte e nevojeshme per te injektuar zhvillim. Artikujt me tituj butaforik: Shqiperia ne krye te Europes per rritjen ekonomike, nuk ndryshojne asgje vecse na rikujtojne kohen , kur ishim fanar ndricues.
Pavaresisht nga rritja Shqiperia akumulon vonese. Renia e ritmit te rritjes ka filluar. Mjafton te marresh si shembull industrine e fasonisteve. Ne kete situate nuk ka vend per eufori, por vetem per pergjegjesi dhe masa parashikuese ndaj krizes, dimensioned e se ciles ende nuk njihen, dhe percaktohet nga ekspertet ne se i referohem figures se perdorur nga Ministri italian i ekonomise, Giulio Tremonti, si nje “Kafshe e tmereshme e panjohur”.
Gjithashtu ne vendin tone rritja ekonomike nuk perkthehet automatikisht ne drejtesi sociale aq te domosdoshme per vendin tone: nuk eshte skandalose te pasurohesh(flasim per pasurim te ndershem), por eshte skandaloze varferia. Prandaj ne vend te shqetesohesh per vaskat e floririt duhen marre masa e ndihmuar njerezit ne nevoje. Sot pabarazite jane evidente kudo. Te rinjte, grate, te moshuarit e kane vecanerisht te mundimeshme te gjejne vendin e tyre ne sistemin ekonomik.
Shqiperia gezon shume pika te forta per te gezuar benefice dhe per te rimarre nje rritem rritjeje te larte:
Ajo ka nivelin i lindshmerise me te larte ne Europe, qe perkthehet ne nje popullsi aktive ne perqindje te larte.
Vendi yne ka fatin t’i perkase nje kontinenti te pasur me vlera te pacmueshme, ku paqja harmonia dhe stabiliteti, jane te garantuara nga Unioni Europian, strukture ne te cilen ne aspirojme qe te anetaresohemi.
Por Shqiperia mbetet maksimalisht nje shoqeri qe karakterizohet nga bashkefajesia ne ngecjen e proceseve dhe nga privilegjet.
Ne Shqiperi shteti rregullon deri ne detajet me te imeta te gjitha fushat e shoqerise civile, duke i privuar ato nga vlerat, dialogu social; duke penguar apo veshtiresuar konkurrencen, duke ushqyer korporativizmin dhe ndasite.
Pikerisht ne nje epoke qe reklamon punen ne rrjet, inisiativen e lire dhe besimin, tek ne gjitheshka akoma vendoset nga larte nen nje klime te pergjitheshme mosbesimi.
Shpenzmet publike ne Shqiperi jane me te larta kundrejt vendeve te tjera dhe ato rriten mjaft me shpejte sesa kapacitetet prodhuese.
Deficiti buxhetor qendron mbi nivelin 3% te PBB, dhe interesat e borxhit absorbojne te vetme te ardhura te konsiderueshme.
Pasojat e kesaj situate jane katastrofike ne menyre te vecante per te rinjte. Jemi duke shkarkuar mbi gjeneratat e ardheshme, nivelin aktual te jeteses. Mjafton te marrim si shembull borxhin e fundit public, i cili perben rreth 5% te PBB, kundrejt interesave shume te larta, i cili sjell si pasoje borxhimin e cdo banori. Per me teper ne nje situate te tille ne se vendi nuk reagon per te rimarre ritmin e rritjes ne menyre te qendrueshme, femijet e sotem do te jetojne shume me keq se prinderit e tyre. Nje rritje ekonomike e qendrueshme mund te kete efekte positive per te gjithe ne Shqiperi. Ajo lind nga kombinimi i faktoreve te ndryshem si: nje popullsi aktive dhe dinamike, njohuri dhe novacion teknologjik, gjithmone te perditesuara, nga nje konkurrence efikase, nje sistem financiar ne gjendje te terheqe kapitale si dhe nje hapje reale ndaj botes. Natyrisht qe ne kete rast presupozohet edhe nje demokraci e gjalle, stabilitet te rregulluar, nje drejtesi sociale. Kerkohet tolerance, riskim, sukses, respektim te te pasukseseshmeve, luajalitet ndaj kombit dhe gjeneratave te ardheshme, besim ne vetvete dhe tek te tjeret.
Nje rritje me e madhe ekonomike do te sjell per cdo shqiptar avantazhet konkrete dhe cdo maxhorance politike, do te mund ta rishperndaj here pas here, sipas gjykimit te saj.
Per te arritur kete do te jete e nevojeshme kurajo per te nderhyre me reforma te shpejta, te domosdoshme.
Brenda termave te aresyeshme Shqiperia ka mjetet per t’a realizuar kete. Por duhet rimesuar te perballohet e ardhemja me besim, te mbrohem dhe sigurohen qytetaret, te merret ne sy risku i ndryshimit, te liberalizohet inisiativa, konkurrenca dhe novacioni.
Praktikisht duhet te ndryshojme shpejtesi. Nje vend teper i ngadalte, humbet besimin ne te ardhmen, sepse nuk organizohet ne kohe per te pergatitur ndryshimin.
Kjo rritje kerkon impenjim nga ana e te gjitheve, jo vetem nga shteti, qe megjithese ruan nje rol te rendesishem politik, nuk zoteron praktikisht me instrumentat per te nderhyre ne zhvillimin ekonomik.
Shqiptaret duhet te dine qe e ardhmja e punesimit nuk eshte me nje impenjim shteteror, dhe se e ardhmja e ndermarrjeve nuk eshte me subvencionimi. Shume pushtete sot i jane tresferuar tregut, enteve lokale, autoriteteve te pavarura. Thelbi i veprimit eshte ne duart e shqipetareve, qe duan ndryshimin dhe ndajne se bashku pasionin per te ardhmen
Megjithate pavaresisht nga keto shteti zoteron nje lloj kapaciteti rregullues per te ndryshuar vendin, duke ndryshuar veten ne rradhe te pare. Ne se qeverisja politike, ekonomike, tregetare, ambjentaliste, financiare dhe sociale e vendit eshte ne gjendje te mireorganizohet rritja ekonomike e vendit tone do te arrije qe per nje kohe te gjate te mbese mbi 6% e viteve te fundit. Pikerisht per kete aresye eshte i domosdoshem ndryshimi. Ka ardhur momenti…

Luiza Hoxhaj
15.05.2009
Ky shkrim eshte botuar ne gazeten Libertas, rubrika Opinion, fq 11 dt 19.05.2009

venerdì 15 maggio 2009

Zarfi i lumturise

Deshira per te shkruar keto radhe me lindi natyrshem mbasi mora ftesen per t’u bere fan nga Olsi Baze, faqen e tij si kandidat per zgjedhjet parlamentare. Olsi Baze eshte nje nga miqte e mi ne Faceboock. Sipas meje ai eshte nje djale me vizion dhe ambicje positive per te ardhmen. Aktualisht ka vendosur te perballoje sfiden e kandidimit per zgjedhjet parlamentare te 28 qershorit, sfide kjo e paralajmeruar prej tij me pare per ne miqte e FB. Kisha krijuar nje mendim pozitiv per te, si nje djale jo vetem i kulturuar, por edhe i pergatitur dhe me koncepte bashkekohore. Kjo nisur nga materialet e servirura ne shenimet e tij, ku spikaste cilesia dhe menyra si i paraqiste mendimet e tij ne Fb, vecoj ne kete raste fjalen e tij ne konferencen per NATO-n, por edhe prezantimin e tij ne Alsat. Deri ketu cdo gje eshte ne rregull.
Ne profilin e tij kisha lexuar se preference e tij politike ishte linja e qendres (centrist ka shkruar vet ai). Kjo me beri te hezitoja per nje cast perpara fteses se tij. Perpara se te vendosja te konfirmoja apo refuzoja kete ftese, ju riktheva perseri profilit te tij me mendimin se duhej te kishte precizuar dicka me shume me rastin e kandidimit. Por jo perseri aty ishte vetem percaktimi: "Centrist". Aresyetova me vete: centrist, centrist apo qender e djathte, e majte... Ne aresyetimin tim mendova se duhet te ishte e para. Obligimi politik natyrisht te ben te mendohesh, sepse s’mund te tregohesh hipokrit, por s’mund te neglizhosh as paragjykimet, te cilat jane me shumice prezente ne shoqerine tone. Ne keto caste mu kujtua nje histori e vitit 1996, te cilen pasi konfirmova mbeshtetjen time per Olsin, edhe nen ndikimin e saj, po e ndaj edhe me ju.:
Ishte Shkurt i vitit 1996. Kisha fituar te drejten per te ndjekur nje kurs 6 javore per sipermarrjen, organizuar nga GTZ. Ky ishte nje projekt i qeverise gjermane, i cili kishte si target emigrantet shqiptar ne gjermani. Objektivi i tij ishte, qe nepermjet nje kredie me terma teper te favorshem, akorduar nga KFW, te financoheshin projektet e paraqitura nga kursantet ne perfundim te tij. Do te thoni ju se c’ne une. S’kam qene kurrre ne emigracion, pervec periudhes qe kreva nje master ne Itali. Ftesa per pjesemarrje mu be ne menyre krejt rastesore. Ne janar te atij viti menaxheri kryesor i ketij projekti, do te organizonte nje takim me menaxheren e Agjensise Rajonale te Zhvillimit per zonen jug-perendimore, qe perfshinte zonen nga Saranda ne Lushnje, sot qarku Vlore dhe Fier. Ai shoqerohej nga perkthyesi Piro Viso, te cilin kisha patur rast ta njihja me pare. Ktheheshin nga Saranda dhe nuk e di per cfare aresye makina e tij kishte arritur me pare dhe ai tashme gjendej i vetem ne zyren e mikes time, ne ARZH Vlore, anetare e bordit te te ciles isha edhe une. E ndodhur ne veshtiresi per te komunikuar sepse ajo fliste vetem Anglisht, drejtuesja e agjensise me dergon asistenten e saj Elona Boren dhe me thote: Liza a mund te vish te perkthesh pak ne gjermanisht nje perfaqesuesi gjerman, dhe me shpjegoi detajet. Une isha tek dyqani i kunates time, vetem 100 metra larg zyres se tyre, ne katin e trete te godines se Bashkise Vlore. Shkova atje menjehere. Kisha emocion, gje e natyrishme, sepse ishte nje pergjegjesi e madhe individuale, pasi ishte komunikimi i pare me nje person qe e kishte gjermanishten gjuhen e nenes. Emocioni dhe pasiguria ne keto raste jane presente. Filluam biseden prezantuese. Perfaqesuesi gjerman. vinte per here te pare ne qytetin e Vlores dhe e nisi biseden me komplimenta per qytetin tone. I kishin pelqyer shume rruget e gjera te qytetit, sidomos bulevardi Vlore-Skele. Ai ishte mrekulluar nga Riviera joniane. Ne fillim pata ndrojtje dhe perktheja ngadale, pastaj m‘u zgjidh gjuha. 30 Minuta me mbas mbriti Piro dhe e vazhdoj vet detyren e tij. Ky ishte si nje minikurs per mua, sepse ai perkthente thelbin e bisedes. Normalisht ai ishte profesionist dhe e njihte shume mire projektin, qe prezantohej. Kurse une isha munduar te qendroja besnike ne cdo fjale. Biseda mu duk me teper interes. Ne perfundim te takimit perpara se te ndahej, zoti Haiken me ftoi edhe mua qe te merrja pjese ne procesin e intervistimit dhe perzgjedhjes se kandidateve, qe do te ndiqnin kete kurs. Me sa duket i kishte pelqyer prezantimi im ose thjesht me "beri nje favor", megjithese gjermanet njihen per te qenet teper strikt. Ftesen e tij e argumentoi me faktin se isha nje gjermanishtfolese si dhe me faktin e te qenit bashkepunetore e agjensise. Me beri te qarte se ajo ftese per mua ishte thjesht nje mundesi, pjesemarrja ose jo ne trainim varej nga prezantimi im ne interviste.
E mireprita kete ftese me kenaqesi. Mendova se ishte nje mundesi e mire per mua, per te financuar projektet qe kisha ne koke. Megjithese ishte liberalizuar inisiativa e lire, perzgjedhjet ishin teper selektive dhe per ne opozitaret kishte pak apo aspak mundesi. Ne fund te Janarit u zhvillua intervistimi ne nje zyre ne katin e dyte ne anen e pasme te muzeut historik. Kishte shume pjesemarres ne fazen selektive. Nje jave me vone u njoftuan fituesit, nder te cilet isha edhe une, dhe ne javen e trete te shkurtit filloi kursi.
 Nder pjesemarresit ne kete edicion ishim gjithesej tre vlonjate fitues: une, Bardhyl Nasto dhe Petrit Kotori. Leksionet i zhvillonim ne nje salle ne katin e pare tek rruga e Elbasanit, perball liceut artistik Jordan Misja. Ishte nje cilesi shume e larte e mesimedhenies nga lektore te huaj dhe shqiptare, ku kryetrajnuese ishte Merita Shehu, per te cilen eshte pak te thuhet se ishte teper e pergatitur. Fakti qe ne ishim edicioni i dyte i ketij kursi e bente ate edhe me cilesor. Gjithesej ishin planifikuar tre edicione te ketij kursi. Leksionet zhvilloheshin prej ores 9 deri ne 18.00, me nje pushin nje oresh ne dreke dhe cdo 1,5 ore nje pushim kafeje prej 20 minutash. Kafete i pinim te nje bar ne krah te liceut artistik. Pas fazes se pare njohese me njeri tjetrin, bisedat tona ishin perqendruar ne temat dhe shqetesimet e perditeshme, ne veshtiresit e jetes, problemet e demokracise si dhe idete tona mbi zhvillimet e ardheshme. Asnjeri prej nesh nuk kishte bere te ditura perkatesite apo preferencat politike. Kjo, jo vetem per shkak te ritmit te larte, qe impononte programi i ngjeshur i trajnimit, por mendoj se ishte edhe nje zgjidhje intuitive e jona, e cila i shkonte teper per shtate, nivelit aresimor dhe kulturor te auditorit. Ishim te gjithe me aresimim te larte.
Ne grup njihja Agim Shemen, ish volejbolliste i ekipit Dinamo dhe i kombetares, professor Kolen, ish pedagogum tim, pervec dy vlonjateve Bardhyl Nasto dhe Petrit Kotori. Femra ishim vetem une dhe Mimoza Alibali, bashkeshortja e kengetarit te mirenjohur shkodran, Bashkimit, e cila ishte me profesion inxhiniere ndertimi dhe do te aplikonte per ndertimin e nje ndermarjeje inertesh ne Shkoder. Te gjithe kishin qene emigrante dhe mendonin te ktheheshin ne atdhe. Ky projekt ishte nje mundesi e mire per t’ua lehtesuar atyre kthimin. Ky ishte edhe synimi kryesor i projektit. Ajo qe me bente pershtypje pozitive ishte fakti se bisedat dhe rrugezgjidhjet qe ne propozonim konvergonin. Kisha patur fatin qe ne grupet qe ne krijonim per te supozuar situate te ndryshme nga bota ekonomik te isha gjithemone ne grupin fitues. Per mua personalisht ishte kualifikimi me afate gjate, qe po kryeja, pasi deri ne ate kohe kisha kryer disa kualifikime maksimumi nje javore, nga USAID , Korpusi i Paqes, ARZH, apo struktura te tjera, ne fushen e ekonomise dhe demokracise lokale apo politikave genter. Se bashku me nje grup shoqesh, intelektuale vlonjate, kishim krijuar shoqaten kombetare “Per nxitjen e gruas ne biznes”, me objektiv minimal te pakten te perditesonim dijet dhe te mbaheshim”gjalle “ intelektualisht, duke u perpjekur t'i injektonim mandej keto koncepte ne ambjentin vlonjate.
Do te vazhdonim keshtu ne nje situate te qete dhe harmonike deri ne javen e trete te kursit. Ne diten e trete te javes, ne pushimin e pare te mengjesit ne auditor dikush nga kursantet, hyri me gazeten “Koha Jone”. Mjaftoi vetem kjo qe te fillonte trazimi. Sapo e pa njeri nga kursantet, Sali e quanin, nje intelektual, qe deri ne ate moment kishte qene teper i qete dhe babaxhan, i cili respektohej nga te gjithe ne si me i moshuari ne auditor. Ai i drejtohet Avenirit, njerit pre kursanteve, teper i revoltuar me fjalet: “C’me hyn me ate gazete antikombetare ne dore ti ketu? Aveniri, nje natyre teper e qete, nuk reagoi, me shume nga habia se sa nga paaftesia per  te reaguar. Te gjithe u kthyem te cuditur nga ky shperthim, por nuk pati kohe per reagim sepse hyri lektori dhe vijuam me leksionin. Ne pushimin tjeter pergjigjia ndaj ketij veprimi ishte fakti, qe shumica e pjesemaresve, rreth tridhjete hyne ne auditor me gazeten “Koha Jone” ne dore.
Kjo ishte nje sfide e heshtur ndaj te rebeluarit dhe tregonte mosaprovimin, qe i kishte bere auditori veprimit te Saliut. Mjaftoi kjo qe ne bisedat tona te hynte edhe politika.
Nderkohe kaluam nje tronditje shume te madhe. Ishim shume afer ne vije ajrore, me vendin kur ne nje nga mengjeset, kur prisnim te hynim ne auditor, gjitheshka u trondit nga shperthimi, qe ndodhi tek supermarketi VEFA, ne rrugen e Barrikadave, ne nje prej godinave 9 Kateshe qe ngriheshin buze saj. Une isha me Mozen ne ate kohe kur ja behu teper i shqetesuar edhe bashkeshorti i saj, Bashkimi, i cili per te siguruar jetesen e familjes punonte me nje furgon ne linjen Shkoder-Tirane, pasi te ardhurat nga aktiviteti artistik nuk i mjaftonin per te mbajtur familjen. Si pasoje e kesaj ngjarjeje pati pasiguri edhe me te madhe. Konsideruar edhe faktin qe opozita ishte teper e paragjykuar dhe e anatemuar. Ne nje prej ketyre diteve Mimoza me thote me ndrojtje: - Liza a me shoqeron dot deri tek PS, sepse dua te takoj Bashkim Zenelin, e kemi mik familjar. Pa merak - i them une - Pse ma thua si me frike? Une aty e kam si shtepine time - shtova me tej dhe i spjegova nderkohe pozicionin tim politik. - Ok me thote, une pata merak te te thoja se mos nuk pranoje te vije, sepse mund te kishe frike nga pasojat – ma kthen ajo- por mos e bisedo me te tjeret e pe se c’fare i punuan Avenirit per gazeten. E kuptoni cfare pasojash kishe, ne ate kohe, edhe te shkoje ne godinen e PS, edhe te blije nje gazete te pavarur, pale Zerin e Popullit.
Une ne auditor isha e ulur prane me Nuriun nje inxhinier nafte nga Policani i vendosur ne Tirane, i cili per te realizuar nje projekt qe kishte per nje benzinate diku afer Vaqarrit, e ndiqte kete kurs se bashku me nipin e tij, pasi kufiri deri ne 150 mije dojc marka nuk mjaftonte per financimin e projektit te tij. Ne kete menyre te dy bashke arrinin te dublonin shumen, gje kjo e parashikuar nga hartuesit e projektit. Te njejten forme kishin perdorur edhe bardhyli me Petritin per te dyfishuar shumen e nevojeshme per realizimin e projektit te tyre. Ne nje moment pushimi une e pyeta Nuriun  per nje shoqen time te gjimnazit, e cila pasi ishte diplomuar per mesuesi, dega letersi, ne universitetin "Aleksander Xhuvani" te Elbasanit, ku u njoh me nje djale nga policani, student i deges se matematikes ne te njejtin universitet, ishte zhvendosur me famijlen e re ne Polican. Prej atehere i kishim humbur kontaktet. Mundesite ekomunikimit ne ate kohe dihet qe ishin te pakta. Pyetjes time; A njeh Lida Kojanin ai ju pergjigj: Po, dhe filloi te fliste me superlative per te. Te njejtin mendim ndaja edhe une per Liden. Me spjegoi se ajo tashme jetonte ne Tirane pasi i shoqi i saj, Agroni, punonte ne Ministrine e Brendeshme duke vazhduar me tej me shprehjen: e kam shoqe ideali, duke mu kthyer befas me pyetjen: Se ti besoj demokrate je?
Une ju pergjigja me qetesi: - Po jam demokrate po jo demokratikase.
-Pse cfare je ti? -me kthehet.
-Qe te ta them bute bute -vazhdova une- une jam e majte, konkretisht socialiste. Shperthimi i tij ishte vertet indinjativ: - Me vjen shume keq - me tha- se une e shoh qe t’i je vajze e mencur dhe shume e mire. Une dua qe ne PS te mbeten vetem njerezit e keqinj dhe budallenjte.
Kurse une ju pergjigja, duke qeshur: - Kurse mua me pelqen qe ne cdo force politike te mbizoterojne ne plan te pare njerezit e mire dhe te mencur. Vetem keshtu do te bejme perpara. Nga ky moment Nuriu do te qendronte pak ftohte me mua.
Por kjo bisede beri mire sepse ne filluam te flisnim lirshem me njeri tjetrin edhe per temat e dites. Ne nje nga keto biseda mesuam se njeri nga admnistratoret e shoqerise anonime “Bloja” si dhe anetar bordi ne Fondin AngloAdriatika, fond i cili grumbullonte letrat me vlere kryesisht te te perndjekurve, per t’i angazhuar mandej ne procesin e privatizimit, Nuriu, nje burre i qete dhe teper i zgjuar me origjine nga Kavaja ishte anetar i kryesise se PD, Kavaje. Nderkohe une isha anetare e kryesise PS Vlore etj. Ne nje nga keto dite, pasi kishte ndodhur shperthimi tek Vefa, gjate pushimit te kafes, une i them atij: A e sheh qe ne ndaj ngjarjeve reagojme njesoj, problemet i vleresojme njesoj, rrugezgjidhjet i kerkojme njesoj, veshtiresite i jetojme njesoj. Te tjere nga lart jane ata qe na vene ne shere dhe na ndajne. Nuriu ndante te njejtin mendim.
Me mbas do te ishim te ngarkuar sepse seicili prej nesh do te pergatiste projektin e tij me te cilet do te konkurronin per financim i planifikuar nga qeveria gjermane per kete qellim. Roli ketij kursi kishte qene pikerisht qe ne te mernim njohurite e nevojeshme per te paraqitur projektet tona ne perputhje me standartet europiane. Kishim pak kohe ne dispozicion Keto projekte do te miratoheshin nga bordi i bankes KFW. Kjo ishte nje pike sigurie per ne, pasi te pakten shmangeshin paragjykimet politike dhe kriter vleresues mbetej vetem kriteri i cilesise. Une pergatita projektin tim, per nje Luna Park, fiancimi i te cilit ishte brenda kufirit prej 150 mije dojc markash. Me sa u informova projekti im, i Liljanes, motres se Kastriot Islamit, pjesemarrese ne edicionin e pare te kursit, per nje lander si dhe i Bardhyl Nastos, per nje benzinate ishin vleresuar ne tre me te miret. Por kushtet e menyres se levrimit te kredise ndryshuan. Nuk e di per cfare motivesh fondi ju atashua bankes kombetare agrare. Per kete qellim zhvilluam edhe nje takim njohes dhe prezantues me drejtorin e atehershem te saj Z.Spiro Brumbulli, i cili na njoftoi se paraqitja e projekteve do te behej prane degeve lokale te bankes, ne rrethet perkatese. Projekti im dhe i Bardhylit nuk u financuan, per shkaqe jo teknike, sepse sipas thenies se drejtorit te atehereshem, une isha opozitare dhe Bardhyli po sipas tyre ishte jo i besueshem per pushtetin e atehershem. Ai dhe Petriti kishin nje projekt te perbashket, per te arritur vleren e projektit. Ne fakt Bardhyli ishte nje intelektual i pavarur dhe administrator shume i mire, te cilin une me vone kam propozuar te ishte kandidati yne ne nje nga konkurimet per drejtimin e Bashkise se Vlores. Kuptohet qe edhe brenda forces tone politike kishte konservatorizem, te cilin ishte e veshtire t’a thyeje. Kjo e justifikuar edhe ne emer te sakrificave. Atehere une e terhoqa nga banka projektin tim sepse e konsideroja nje pasuri intelektuale timen, te cilin e kam ende sot si relike ne sirtar.
Per shkak te nje projekti familjar une u largova ditet e fundit te kursit, dhe nuk arrita qe te mesoja ne se kishte ndryshuar apo jo mendim dhe qendrim Nuriu, ne lidhje me mua. Kete do ta mesoja nepermjet "Zarfit te lumturise", te cilin ma dorezoi me mbas Merita. Ne te ishin shenuar te gjitha dedikimet e kursanteve per njeri tjetrin. Atehere, por edhe sot, kur per kete shkak ju riktheva leximit te fleteve te bardha gjysem formateshe te dedikimeve me rezulton se Nuriu kishte bere vleresimin me te mire dhe dedikimin me te bukur. Ky ishte reflektim dhe civilizim, proces te cilit ne se veme aresyen ne pune ne i neshtrohemi cdo dite. Qysh atehere nuk e kam takuar me kurre, por e vleresoj shume gjestin e tij reflektiv. Kane rrjedhur shume ujera, une kam kaluar shume veshtiresi, suksese , pengesa, sulme te pamerituara, me kane vleresuar apo anatemuar dhe une e cmoj shume te drejten time per te reflektuar ndaj qendrimeve tona, apo per t’i konfirmuar ato kur i gjejme te drejta. Ne emer te te gjitha ketyre une sot deshiroj dhe kam perseri ne plan te pare mendimin se ne cdo force duhet te mbizoterojne me te miret, me te mencurit, me tolerantet, me te moderuarit, por edhe qe te jene me kembe ne toke, jo te katapultuar por produkte te nje procesi seleksionues te merituar. Ja per te gjitha sa thashe me siper une e inkurajoj dhe mbeshtes Olsi Bazen, pa e ditur se ku eshte pozicionuar. Ai cdo force politike i ben mire. Edhe pak dite e do t’a mesojme. Per mua nuk ka rendesi, sepse une e kam bere zgjedhjen time politike, prej kohesh, por kjo nuk me pengon qe te inkurajoj pozitiven ne cdo fushe apo force. Vetem keshtu do te perparojme, duke konfirmuar dhe pranuar vlera ne cdo fushe.. Nuk eshte moral eshte thjeshte ajo qe ndjej.

Luiza Hoxhaj
15.05.2009

martedì 5 maggio 2009

Kam lexuar- Ho letto, Hannah Arendt, Che cos'e' la politica?.

Hannah Arendt, che cos'e' la politica?. biblioteca Einaudi, Torino, 2006, a cura di Ursula Lutz.
Appunti. Edizione curata da Ursula Lutz degli appunti dell'Introduzione alla Politica, iniziato negli anni '50 e mai completato da Hannah Arendt.

1. Che cos'è la politica? Contrasto tra la visione filosofica convenzionale della politica che si interessa principalmente dell'affinità tra individui (l'appartenenza ad un gruppo, esempio della "famiglia") e vede la politica come attività "naturale" degli uomini ("zoon politicon" aristotelico), rispetto ad una visione della politica che si interessa della diversità ("pluralità") degli individui, cioè del rapporto tra gli uomini. In quest'ultima prospettiva, la politica organizza 'a priori' gli assolutamente diversi in vista di una uguaglianza 'relativa', e per distinguerli dai 'relativamente' diversi.

2. Introduzione alla politica I. Il pregiudizio sulla politica (per esempio, l'idea che la politica sia una trama di menzogne e inganni prodotta da interessi meschini[...]) è diffuso e costituisce a sua volta un fattore politico nelle moderne democrazie. I pregiudizi sono razionali sul piano individuale perché consentono di giudicare in fretta senza dover attraversare un processo lungo e costoso di giudizio (ossia di valutazione delle situazioni sulla base di criteri di giudizio predeterminati o, quando questi criteri non siano disponibili, di discernimento puro - che a sua volta condurrà a costituire precedente per la definizione di nuovi criteri di giudizio). La politica invece deve basare il proprio agire su "criteri di giudizio politico". Infatti, quando il pregiudizio diventa criterio di giudizio politico (nella forma più sofisticata di ideologia o, semplicemente, nella forma di pregiudizio vero e proprio), ossia giudizio di chi fa politica, allora l'ambito della politica (come organizzazione della pluralità degli uomini) tende a restringersi e nei casi limite (ideologie dittatoriali) a scomparire. Il pregiudizio contro la politica conduce alla dittatura. Tuttavia, non solo il pregiudizio è fattore politico ineliminabile ma esso si fonda necessariamente sul fatto che il "potere corrompe". Anche la sopravvalutazione del rischio della corruzione che il potere comporta può determinare la fine della politica pluralista, qualora prevalga negli individui la voglia di essere esentati dalla facoltà di agire per poter rimanere scevri dalla corruzione del potere.
La politica nelle moderne democrazie si deve quindi occupare dell'equilibrio tra la necessità dell'agire politico tramite l'esercizio del potere, per salvaguardare la pluralità degli individui, e il rischio che chi agisce sia corrotto da tale potere. La capacità della politica di trovare un equilibrio tra agire politico e rischio di corruzione dipende dai comportamenti dei singoli ma anche dalle isituzioni che questi decidono di darsi.

3. Introduzione alla politica II. Il senso della politica è la libertà. La libertà intesa, nel senso classico (greco), come garanzia della libertà degli individui di fare politica. Libertà intesa, anche, nel senso pre-classico o moderno (per esempio, kantiano) di intraprendere un nuovo corso. Contrapposizione al senso della politica nei regimi totalitari che tende ad inglobare l'intera vita degli individui e, soprattutto nel caso dell'ideologia di stampo materialista, ad annullare la libertà di intraprendere degli individui in relazione all'affermazione del determinismo storico.
Analisi della genesi della visione moderna del senso della politica, a partire dalla Grecia pre-classica (omerica). Nella Grecia pre-classica, il senso della politica è legato alla libertà di iniziare un nuovo corso, rischiando la propria vita (e condizione non schiavile). Nella tradizione classica, il nuovo corso iniziato nel periodo raccontato da Omero è lo spazio politico (organizzato) che si materializza nella polis greca e che è contrapposto allo spazio pubblico (non organizzato, nel quale si esercita cioé la violenza) che è esterno alla polis stessa. Nello spazio organizzato della polis, la politica assume il senso di garantire la libertà di fare politica (a tutti i maschi in condizione non schiavile). La libertà accademica come fine della politica è l'evoluzione di questa visione del senso della politica, introdotta da Platone. In questa visione, che caratterizza in maniera duratura in pensiero occidentale (si pensi al valore dell'indipendenza delle istituzioni universitarie), la politica - relativa alla tutela della vita - viene a separarsi dalla filosofia (dal pensiero accademico, in senso generale). Si tratta di una separazione anche sociale tra i molti oggetto-soggetto della politica e i pochi (gli accademici) che ricercano criteri filosofici per rispondere ai problemi del mondo in termini di ricerca della verità (fine superiore). Questa sociale porta ad una contrapposizione e una diffidenza reciproca tra uomini - cioè politici nella polis - e filosofi (uno dei cui fatti emblematici è il processo a Socrate).
Con l'affermarsi del cristianesimo, si assiste ad una estensione del senso della politica come libertà dalla politica: non più soltanto libertà accademica ma anche libertà religiosa dalla politica. Tuttavia, la separazione tra politica (che si occupa della vita degli uomini) e religione è in un certo senso inconciliabile con il messaggio di fondo del cristianesimo, che è l'amore per gli altri, e con la pratica del proselitismo che, contrariamente alla filosfia greca classica, implica che la religione (e la libertà religiosa) venga esercitata dai molti e non dai pochi. Pertanto, nel tempo si afferma uno spazio pubblico cristiano, il messaggio cristiano da meramente religioso (per sua natura) diventa politico occupandosi del rapporto tra gli uomini in terra, oltre che degli aspetti trascendenti. Questo fenomeno spiega il processo di politicizzazione dello spazio pubblico cristiano. La politica viene accolta dai cristiano come strumento per conseguire le finalità superiori che il cristianesimo manifesta (Sant'Agostino). E viceversa: la politica viene influenzata in maniera sempre più forte nei secoli dalla religione, fino all'unione - non priva di lotte - del potere temporale e religioso). Tuttavia, nei secoli, il rapporto tra politica (come esercizio del potere statale) e spazio pubblico cristiano non è stato mai privo di ambiguità. Il rapporto tra queste due dimensioni può essere più che altro sistematizzato (ma dobbiamo aspettare il XX Secolo e la dottrina sociale della Chiesa cattolica) in termini di sussidiarietà: il senso della politica diviene quello di liberare risorse (in senso lato) che possono essere impiegate per sviluppare un'azione sociale nello spazio pubblico cristiano. L'influenza del cristianesimo, come evoluzione della filosofia classica greca, ha condotto ad una tensione tra due visioni in parte contrapposte: da un lato, la visione più tradizionale politica come "funzione" di garanzia della libertà degli individui (e in generale della società) dall'abuso del potere statale (cioé della violenza nella vita degli individui); dall'altro, la visione - relativamente più moderna - della politica come controllo del potere (cioé del monopolio della violenza) da parte del popolo. Alla fine di questo lungo percorso storico del pensiero occidentale, è possibile individuare il senso della politica (interna agli stati) nella tutela della libertà personale degli individui. In tal senso il criterio di giudizio politico è relativo alla valutazione comparativa dei mezzi per raggiungere un fine esterno alla politica stessa (la vita e la libertà individuale).
La soluzione del problema del senso della politica interna agli stati non esaurisce il problema del senso della politica (estera). Il potere (la capacità di esercizio della violenza) dei moderni stati è diventato enorme, con l'acquisizione di mezzi distruttivi enormi (le armi nucleari). Questi strumenti sono l'evoluzione della potenza militare dell'epoca pre-atomica che era funzionale all'esercizio della politica estera (von Clausewitz). Tuttavia, rispetto agli strumenti militari del passato, le armi atomiche, con la loro capacità di annientare l'intero pianeta e la loro dipendenza dall'esercizio del potere pongono nuove questioni sul senso della politica nell'epoca contemporanea.
Qual è il senso della politica (estera) nell'epoca in cui la violenza della guerra può annientare l'intero pianeta, quindi anche chi esercita (per primo) tale violenza? L'obiettivo di salvaguardare la vita degli individui all'interno di uno stato sembra paradossalmente messo in discussione proprio dagli strumenti militari che dovrebbero supportare la politica estera dello stato. In particolare, nell'era atomica, la potenza bellica non può più supportare l'azione di politica estera perché (se l'avversario dispone della stessa potenza) non vi è possibilità di escalation militare [vedi crisi dei missili di Cuba]. La guerra (totale) atomica assume la stessa funzione del totalitarismo nell'ambito dello stato assorbendo nella politicizzando (in questo caso si tratta della politica estera) l'intera vita degli individui.
Kam lexuar:

Hannah Arendt; C’eshte politika? Biblioteca Einaudi, Torino 2006, nen kujdesin e Ursula Lutz.
Shenim: edicion i kuruar nga Ursula lutz, sipas shenimeve te hyrjes ne politke te nisura ne 1950 dhe te paperfunduaranga Hannah Arendt.

C’fare eshte politika? Kontrasti midis vizionit politik konvencional te politikes qe i intereson principialisht afrimi midis individeve( qei perkasin nje grupi,, shembull familja) qe e shohin politiken si nje aktivitet “natural” te njerezve( “zoon politicol” aristotelik), kundrejt nje vizioni te politikes qe i intereson individeve te dryshem(nje pluraliteti individesh) qe do te thote nje raport individesh. Nen kete perspective te fundit , politka organizon apriori nje gje apsolutisht te ndryshme ne nje barazi relative. Per ti dalluar nga relarivisht te ndryshmit.
Hyrje ne politike. Paragjykimi i politikes si p.sh.idea se : politika eshte nje teresi genjeshtrash prodhuar nga interesa meskine[…]) eshte shume e perhapur dhe perben nga ana e saj nje factor politik ne demokracine moderne. Paragjykimet jane racionale ne planin individual, sepse konsistojne ne nje gjykim te shpejte pa qene i shtrnguar qe te pershkosh nje process te gjate dhe te kushtueshem gjykimi.( baza e sistemit te gjykimit te paracaktuar ose kur keto kritere nuk jane te disponueshem eshte nuk ekzistojne, nje aresye e paster, qe nga ana e saj tenton te krijoj precedente per definimin e kritereve te reja te gjykimit.]. Politka ne fakt duhet ta bazoj reagimin e saj mbi kriteret e gjykimit politik te saj. Ne fakt kur paragjykimi behet kriter I gjykimit politik (ne formen me te sofistikuar te ideologjise, ose thjesht ne formen e paragjykimit vetjak), shtylle e gjykimit te kujt ben politke, atehere hapesira e politkes ( siorganizim i nje pluraliteti prsonash) tenton te ngushtohet ne raste te kufizuara (ideologjite diktatoriale) qe shkojne drejt zhdukjes. Paragjykimi eshte kunder politkes te udhehequr nga diktatura. Megjithate paragjykimi jo vetem eshte factor i paeleminueshem, por ai formohet mbi faktin se pushteti eshte i korruptueshem. Edhe mbivleresimi iriskut te korrupsionit qe pushteti permban. Mund te determinoj ne fundin e politikes pluraliste, ciladoqofte deshira e facultative individeve per tu mbrojtur nga rreziku i korruptimit te pushtetit. Politika ne demokracite moderne duhet keshtu te jete e okupuar per nje ekuiliber midis domosdoshmerise se reagimit politik, nepermjet ushtrimit te pushtetit, per te shpetuar pluralitetin dhe rrezikut qe kush reagon eshte i korruptuar nga nje pushtet i tille. Aftesia e politikes per te gjetur nje ekuiliber midis reagimit politik dhe rezikut te korruptimit, varet nga komportimii i individeve , por edhe nga istituzionet qe keta na ofrojne.
Hyrje ne politke II; Sensi i politikes eshte liria. Liria ne sensing klasik(grek) konsiston ne garancine e individeve per te bere politike. Liria konsiston , edhe ne sensing pre-klasik ose moderne ( pershembull kantiane) ne interpretimin e nje pershkrimi te ri. E kunderta eshte ne rregjimet totalitare te cilet tentojne te ndrehyjne ne jeten e individeve dhe vecanerisht ne rastin e ideologjise se tipit materialiste, qe anullon lirine e ndermarre prej individit ne raport me perfundimet e determinizmit historik
Vazhdon pjesa shqip