Mbi zhvillimin lokal

Koha rrjedh me shpejtesi. Ndersa ende nuk kemi zgjidhur problemin e njohjes se zgjedhjeve te pergjitheshme zgjedhjet per pushtetin vendor po trokasin. Jo vetem qe ne horizont nuk po duket asnje hije e perpjekjeve per te finalizuar reformen e shume perfolur apo shumepritur administrative, por as konceptimi i poltikave te zhvillimit lokal nuk duket te kete ngjyrimet e nje politkeberjeje bashkekohore.

Tema e zhvillimit lokal dhe politikave respektive eshte gjithnje dhe me prezente ne refleksionet mbi proceset e globalizimit dhe europianizimit.

Keto dy makro-procese jo vetem kane sjelle nje seri sfidash per nivelet institucionale lokale, por kane vendosur ne pah edhe potencialin ekonomik, social dhe kulturor te sistemeve lokale per te qene rilevante per stabilitetin dhe qendrueshmrine e zhvillimit ne kontekstin global.

Se fundmi eshte evidentuar ne fakt rimarrja e rendesise se dimensionit lokal si ne fushen e politik-berjes europiane ashtu dhe ne ate te cdo shteti anetar, apo aspirant per anetaresim.

Ne terma organizativ perfshirja ne rritje e aktoreve lokale eshte bere nje domosdoshmeri per ta bere me trasparent procesin vendimarres dhe shtuar efektshmerine e instituzioneve, ndersa nga pikeveshtrimi i politikave te variablit lokale ka patur si qellim te rrise efikasitetin dhe eficencen e nderhyrjeve publike.

Persa i perkete ketij aspekti te fundit, pjesemmarrja lokale ka qene thellesisht e instrumentalizuar per te arritur nje nga objektivat strategjik te Unionit europian, pohim ky i zhvillimit te ekuilibruar dhe te kohezionit ekonomik dhe social.

Eksperienca pozitive e perdorimit te modelit pjesemarres te poltikberesve qe parashikojne perfshirjen e aktoreve publike dhe privat aktive ne nivelin lokal (Programi leader, Interreg,Equal,Urban ...) eshte perhapur edhe ne fusha te tjera te vendimarrjes.

Paternariati lokal perfaqeson sot nje parim kardinal ne implementimin e nje sere politikash kyce te UE, te cilat jane: Inovacioni, ambjenti, kerkim shkencor, edukimi dhe formimi profesional, trasporti dhe energjia.

Gjithesesi roli themelor i aktoreve rajonal dhe lokale ka qene lancimi i strategjise europiane per konkurrueshmerine, punesimin dhe zhvillimin e qendrueshem.

Dinamikat e cituara me siper jane bere objekt i kerkimit ne fusha te disiplinave te ndrysheme.

Analiza te pafundme kane marre ne analize si vet konceptin e zhvillimit lokale, si per temat relative te zhvillimit e territorit si dhe pluralitetin te modeleve lokale te zhvillimit duke ju referuar perafrimit analitik, duke propozuar celesa te ndryshem interpretative te fenomeneve ne diskutim.

Midis pyetjeve te cilave duhet tu japim nje pergjigje perpara zgjedhjeve lokal e, por edhe ne vijim jane sa vijon:

• Si mund tu pergjigjen ne nivel lokal sfidave konkurruese qe shtrohen perpara sistemeve lokale nga globalizimi i ekonomise?.

• Cilat mund te jene sot , sipas ketij skenari politikat per promovimin e zhvillimit lokale?

• Si mund te ekuilibrojme objektivat e rritjes me ato te qendrueshmerise?

• Cilat modele organizativ garantojne efikasitet me te madh te politikave?

• Cilat metodologji mund te perdoren per vleresimin e impaktit per zhvillim?

Kjo liste, natyrisht jo e ezauruar nxjerr ne pah se sa e pasur eshte agenda e kerkimit mbi temen e zhvillimit lokal dhe per sa eshte e domosdoshme vizioni transversal i fenomeneve ne diskutim.

Kjoliste nxjerr gjithashtu ne paj se sa pak kemi bere dhe bejme ne ne kete drejtim.

Nje hap i pare ne kete drejtim mund te ishte perafrimi nderdisiplinor “ne rrjete”, qe vendos e llogarit disa eksperienca konkrete te politik-berjes dhe te operatoreve te zhvillimit lokal.

"Yes We can", reforma shendetesore e Presidentit Obama behet ligj

Presdienti Obama ka arritur te realizoj objektivin e tij kryesor me pak vota.
Dhoma e perfaqesuesve ka aprovuar me 219 vota( tre me shume se votat e domosdoshme prej 216) dhe 212 vota kunder, projektligjin e reformes shendetesore, qe kishte marre aprovimin e Senatit ne dhjetorin e kaluar.
Pra jo vetem imazh dhe karizem, por arritje dhe rezultate konkrete. Obama hyn keshtu ne histori me fakte dhe jo vetem me shkelqimin e nje prej fushatave elektorale me ekzaltuese ne SHBA.
Reforma ka arritur te marre rruge fale votave te antiabortisteve, te cilet kane arritur te realizojne me numrin nje te Shtepise se Bardhe nje mareveshje, e cila perfshihet ne ligj(edhe ky nje leksion me vete per politiken tone se si mareveshjet konverohen ne ligje dhe nuk trajtohen, ne mungese te plote transparence si mareveshje xhentelmensh,ndermjete personash jo xhentelmen, te cilet perfundojne ne kacafytje verbale: me preve ne bese, e hengre apo e mbajte fjlen etj si keto).
Perpara tij te gjithe presidentet kishin falimentuar ne tentativat e tyre, por Obama dhe demokratet shume te bindur ne domosdoshmerine e kesaj reforme nuk jane ndalur.
Pavaresisht egersise se opozites, pavaresisht sondazheve ne renie dhe takimeve te zgjedhjeve ndermjetese; Qellimi ishte teper i larte per tu thyer nga grushtimet.
“Sonte kemi demostruar qe jemi nje popull ende ne gjendje te bejme gjera te medha” ka thene Obama duke shtuar qe vota pertej te qenurit “nje gure i ri ne ndertimin e endrres amerikane” eshte edhe “nje fitore e popullit” dhe jo vetem e nje segmenti poltike.
Kjo ishte nje fitore e cila ben te mundur nje koperture sigurative per 32 milion amerikane, 94,7 % te qytetareve jo te moshuar, duke zgjeruar kujdesin shendetesore dhe duke ofruar perfitime fiskale pa te cilat shume qytetare amerikane do ta kishin te pamundur te kishin nje sigurim
Obama arriti ne kete menyre objektivin e tij themelor. Amerika priti 100 vjet ta arrinte kete moment. Fale kesaj reforme cdo amerikani i garantohet nje cilesi e larte e kujdesit shendetsor.
E veshtire te mendosh nje skenare te ngjashem ne vendin tone. Ku sic duket megjithese nje popull me standarte jetese shume me te uleta reforma jone shendetesore po ecen ne drejtim te kundert me kete objektiv madhor te arritur nga presidenti Obama.
Sipas meje qeveria duhet te marre leksion te mire nga eksperienca amerikane per te permiresuar shenjestren ne drejtim te politikave shendetesore, atyre te politkave sociale si dhe sherbimit universal nga shendeti deri tek amortizatoret sociale
Pa kete reforme te rendesishme te poltikes shendetesore dobesohet shume cdo mundesi politike e kujdesit shendetesor ndaj qytetareve. Pa folur mandej per mungesen e mjekeve ne qendra shendetesore apo zona te caktuara. Pa kete reforme te rendesishme do te vazhdojme te shohim njerez ne nevoje emergjente per kurim te enden pa rrugezgjidhje spitaleve sepse nuk kane mundesi te blejne medikamentet e nevojeshme per kurim, do te kemi trajtime te diferencuara,edhe per ata qe kane nje mbulim sigurativ.Pa kete reforme do te vazhdoj te na perndjeke shprehja " mjere ke ze halli"
Duhet nje sistem i tille i kujdesit universal ne te cilin shteti nuk abandonon qytetarin qe humbet punen dhe i trajton ata njesoj pavaresisht nga puna qe bejne.
Nuk eshte utopi realizimi i nje financimi te tille. Mjafton te reduktohet 10% evazioni fiskal.

Luiza Hoxhaj
Tirane 24.03.2010

Perballimi i temes se qytetarise dhe integrimit nga perspektiva e shqiptareve neper bote.

“Qytetari” dhe “Integrim”: jane keto temat, qe duhen bashkuar urgjentisht ne nje diskutim, qe nje komitet per shqiptaret neper bote, prane komisionit te ceshtjeve te jashtme ne kuvendin e Shqiperise, duhet te propozoj dhe te zgjidh sa me shpejt. Eshte ky nje propozim i avancuar per te ngritur seline e punes se ketij Komitetit te Perhershem per Shqiptaret neper bote.

Kemi nevoje te prezantojme nje reflektim mbi keto tema, duke pare edhe ligjin ne cilesine e qytetarise se vendeve te tjera si ne kontinentet ku emigrojne shqiptaret ashtu edhe ne vendet europiane, qe jetojne ose kane jetuar me pare eksperienca te emigrimit te ngjashme me ato shqiptare, duke filluar nga fqinjet tane Italia dhe Greqia.

Kemi pergjegjesine e lidhjes se temes se qytetarise me ceshtjen e integrimit duke furnizuar nje perspektive, qe con ne ballafaqimin e eksperiencave tona. Problematika jone e integrimit duhet trajtuar ne dy dimesione: se pari integrimi mbare shqiptare dhe se dyti integrimi yne i perbashket ne strukturat euroatlantike.

Qeveria dhe maxhoranca jane duke demostruar nje shterje te ndjeshmerise mbi keto tema. Ata kane injoruar deri tani: si ceshtjet e lidhura me qytetarine, qe jane vecanerisht te ndjshme ne komunitete tona ne bote ashtu edhe rihapjen e temes per te rimarre qytetarine shqiptare.  Partite politike si ne pozite dhe ne opozite jane duke tentuar ti paraprijne nje momenti te tille, por pa bere asnje perpjekje apo ndermarrje ligjore qe ne te ardhmen e afert te japin oferten e tyre per zgjidhjen e kesaj problematike. Shqiptaret neper bote ne pikpamje financiare me prurjet e tyre apo remitancat sic quhen ndryshe jane nje shtylle e forte e financave shqiptare, gati nje e treta e PBB. Menyra se si i trajtojme ne shqiptaret neper bote, te kujton shprehjen e fameshme tek filmi "Shoqja nga fshati": "Epo qumeshitn ja duan fshatit po vajzat s'ja marrin". Edhe ne parate e emigranteve i duam po asnje perpjekje nuk bejme ne keto momente qe t'ua lehtesojme atyre kthimin, duke bere nje atdhe sa me atraktive dhe duke lehtesuar proceduart e investimit te tyre ne ekonomi. Ata per ne jane nje prurje jo vetem ekonomike, por edhe kulturore, dijesh, ekseprience dhe shume mire mund te sjellin ketu zhvillim, duke aplikuar fenomenin spin-off.

E rendesishme eshte te operohet zyrtarisht ne keta muaj te pare te vitit, duke theksuar edhe tematiken mbi rrjetin konsullor, (i cili ne fakt eshte nje rrjet ne zgjerim e siper. Arrij ne kete perfundim, duke ndjekur dinamiken e prezences se shqiptareve neper bote)si dhe ate mbi informacionin, si per sa i takon sektorit te vendimarrjes nga qeveria ashtu edhe persa i perket RTSH, i cili si nje televizon publik duhet te kete nje hapesire te caktuar ne planin e tij editorial per ceshtjen e shqipetareve neper bote.

Per Grate nje barazi shansesh ne fakt dhe jo me fjale

Nje dite mbas festimit te 8 Marsit dhe diskutimeve te ndryshme here here edhe kundershtuese ne se duhet te jete apo jo feste 8 Marsi, ne se duhej te festohej(Pati diskutime qe e shpallnin 8 Marsin si feste trashegimi nga socializmi etj). apo te protestohej ne kete dite, nisur nga simbolike e asaj, qe perfaqeson kjo dite: sakrificen e grave te fabrikes se tekstileve ne New York, per te siguruar te drejtat e tyre etj, mendova te shkruaj keto rreshta me qellim ridimensionimin e urimit tim. Keto diskutime se bashku me urimet e shumta qe morrem na shoqeruan gjate dites se djeshme, por edhe sot ne studio te ndryshme televizive.

Mendimi im eshte se cdo date, cdo perkujtim, duke qene i tille ka ne vetvete elemente celebrues, pra mund te jete edhe feste. Ne festime te tilla ruhet edhe nje raport me ate se cfare perfaqeson, simbolizon ajo dite pa mbetur rob i kesaj simbolike.

Ne kete kontekst ne Shqiperi diten e festes se 8 Marsit pame te parakalonin perpara nesh larmi aktivitetesh: simpoziume, takime te drejtuesev te larte te grupimeve te ndryshme politike me grate e grupimeve respektive, shetitje te lira etj. Shumica e grave festuan ne menyre tradicionale festive. Do te vecoja ketu takimin festiv te 350 grave te komunitetti shqiptare ne Torornto, Kanada, nderkohe qe pati edhe nje pjese grash te cilat protestuan simbolikisht si ndonje shoqate grash ne kryeqytet, por edhe realisht, si ne Durres apo Orikum te Vlores etj.

Nisur nga sa me siper urimi im ne diten e festes se 8 Marsit do te ishte: Nje barazi reale, e ndertuar mbi inisativa konkrete dhe jo vetem me fjale, qe nxit grate te jene me te shumta ne cdo sektor.

Sipas meje eshte i nevojeshem nje protagonizem me i madh i vet grave, i cili duhet te jete i perbere , ndertuar mbi ide, programe dhe rezultate. Keto duhet te demostrojne rrjeti i grave dhe struktura te tjera te ngjashme, te cilat duhet te sherbejne per te mbeshtetur dhe vleresuar projektet femerore, duke u dhene atyre me shume ze perballe institucioneve lokale apo kombetare. Keto jane praktika konkrete dhe te dobishme.

Grave vlejne tu kujtojme edhe kurajon. Kurajoja eshte femer, grate mund te kene nje rol themelor ne luften kunder krimit te organizuar jo vetem ne institucione, por edhe ne jeten private dhe sociale, duke qene teper te vendosura.

Prandaj nje urim per te gjitha grate eshte gjithashtu,qe te arrijne se bashku te afirmojne dhe mbrojne cdo dite te drejtat dhe vlerat e tyre.

Luiza Hoxhaj

Tirane me 9 Mars 2010

Kurajo per te jetuar

Domosdoshmeria e te deshmuarti: Shembulli i Nedo Fiano, nje i mbijetuar i kampit te shfarosjes ne mase te Auschwitz.

Ne vitet para viteve 90 Fiano nuk kishte ndonje imazh publik. Marrja persiper e pergjegjesive per te treguar Shoah dhe kampet naziste te shafrosjes ne mase vetem ne fillim te viteve 90, kur ka filluar nje aktivitet te deshmise neper Itali, qe e ka sjell qe atehere deri tani te marre pjese ne 842 takime

" Ne fillim te viteve 90 nuk ka ndodhur asgje e vecante as ne jeten time publike dhe as ne ate timen personale, e cila te nxiste fillimin e ketij aktiviteti"

-tregon ai dhe

" qe jeta nuk ka nje pershkim linear, ajo eshte nje barometer natyral, qe i sugjeron seicilit prej nesh nga nje dite tek tjetra, qe te shkruaj poezi apo te ze te kendoj. Une jam bindur qe duhet te flas per Shoah me shpresen qe te ngulitet tek gjeneratat e reja nje aksion qe frenon perseritjen.

Pastaj jam ndjere si nje udhetar qe ndjen te kete mundesine e fundit per te marre nje tren qe ndoshta nuk do te kaloj kurre".

Fiano ia atribuon racizmit shteteror - doktrines naziste dhe pastaj asaj fashiste te races- pjesen me te madhe te pergjejgesive te persekutimit te hebrenjve:

"Kur filluan te dilnin ligjet raciale"- aresyeton ai- "rregjimi kishte induktuar mbi popullsine nje menyre te te menduarit e te binduri, qe ne fillim bindi edhe disa ebrenj... Babai im aderoi ne Partine Fashiste, askush nuk mund te parashikonte se si do te perfundonte ajo. Nuk mund te me turperonin me shume se kaq pritshemerite e shokeve te klases, te cilet nuk hezitonin te me margjinalizonin nga frika e prinderve dhe e autoriteteve. Me trishton vecanerisht fakti qe asnje prej tyre nuk ka ardhur te me takoj me mbas".

Fiano nga anae tij preferon te tregoj se sa te spiegoj tmerrin qe ka pare kur thote qe:

"Nuk kerkoj te kuptoj komportimin e xhelateve, sepse trembem qe do te rezultonte ne nje justifikim te pejseshem. Me rezulton vetem qe levizje te tilla si kjo naziste, ajo sovietike apo edhe kjo fashiste, ngrene krye ne momente krizash te medha, momente kur njerezit ndiejne nevojen e mrekullive tokesore dhe tremben se kohet tona ndajne kete karakteristik te kohes se Gjermanise se Weimar ose te Italise se viteve 20".

Pas shume vitesh deshmish eshte i pari liber autobiografik. Fiano kthehet ne realitetin e Shoah me nje roman "E kaluara rikthehet".

"Kujtimi i Auschwitz eshte nje fakt present qe jeton me mua. Jam rritur me kete kujtim, i cili ka kondicionuar jeten time" -ka theksuar Fiano_"dhe jam i bindur qe nje njeri pa kujtime eshte me i dobet. Duke kujtuar Auschwitz ndiehem i privilegjuar sepse konservoj jeten, dashurine ,dinjitetin. Kujtesa eshte nje pike referimi, nje guide per komportimin tim. Vetem per ndryshimin kundrejt ketij kujtimi mund te jem i lumtur".

Ne prezantimin e relaitetit njerezor te Shoah kujtimet e nenave dhe baballareve te vrare ne kampet shfarosese.

Mbi diten e kujteses

Perpara se te vdiste Van Gogu peshperiti: "Trishtimi do te zgjas pergjithmone"

Shume shpesh pereth perkujtimeve gjendet nje vello e rende e retorikes celebruese, duke na larguar te gjitheve nga detyra e kujtimit dhe reflektimit.
Kujtesa rrezikone ne kete menyre te pershkohet nga nje menyre teper e ftohte dhe zyrtare, sepse ajo jeton realisht ne mendjet dhe mbi te gjitha ne veprimet e qytetareve.

Besoj se menyra me e mire per te kalur kete dite te kujteses eshte ajo e berjes se sforcos se te treguarit, fale modelit te shume tregimeve si ato qe u thane ne diten e dhenies se cmimit Nobel Elie Wiesel (cmimi Nobel per paqen ne vitin 1986) ne kushtet e viktimave cnjerezore te nazifashizmit.
Per kete mund ti referohemi shembullit te shkrimtarit me origjine ebree, i cili perballoi sfiden e te treguarit te historise se tij personale dhe familjare.
Elie Wiesel thellohet ne temat kyce te jetes se tij si njeri dhe si shkrimtar sic eshte ajo e luftes se tij te pandaleshme midis kujteses dhe harreses, kerkimit te nje atdheu dhe te nje dinjiteti, pergjegjesise se te qenit i mbijetuar dhe nevojes se te kujtuarit ne menyre, qe tmerret te mos perseriten me.

"Elio Weisel eshte bere nje personazh kaq i ndritur sa shpesh harrojme qe eshte mbi te gjtiha nje shkrimtar i madh, nje tip muzikanti i heshtjes, ne gjendje te peshperij ate c'ka nuk eshte mundur te thuhet". ("Le Monde des livres").

"Ne perfytyrimin tone kalojne njerez qe ndiheshin ne faj te jene ebrei, rome, homoseksual, te paafte, opozitare politik etj. Ata kalojne duke u skartuar ne syte e nje shoqerie e cila nuk pranonte pasurine e te qenit te ndryshem. (Ketu mund te bejme paralelen edhe me emigracionin shqiptare, ne fillimet tij, kur shpesh emigranteve shiqptare u duhej te ndiheshin gjithashtu "ne faj", sepse ishin shqiptare. Cudi historia perseritet edhe pse ne copeza te imta te saj). Sot kemi fatin, qe fale kontributit te shume burrave dhe grave pertej te gjashetdhjetave ta hedhim kete barbari prapa shpine.Vetem kujtesa mund te vendos te jape sigurine nga keto barbari, qe prezantohen gjithmone ne menyre iracionale dhe te pakontrolluar. Kujtesa eshte per mua domosdoshmeria qe te vazhdosh te indinjohesh ne cdo rast edhe ne shoqerine tone demokratike kur nje individ apo grup individesh diskriminohen per prezantimin e tyre si te ndryshem, ne te gjitha formatet qe pemenda me siper. Vetem keshtu do te mund te jetojme dhe te praktikojme ne cdo dite shpirtin e asaj dite"- thote shkrimtari i dhimbjes se madhe..

Sos refugjateve ambjentale

Trajtimi i situatave katastrofike nepermjete mjeteve te sigurimit
Alarmi SOS per refugjatet ambjentale ne vendet me te varfera per shkake te katastrofave gjithmone eme frekuente, te cilat ne vitet ne vazhdim do te jene edhe me te shpeshta u dha nga ekspertet per fenomenin e migrimit. Sipas percaktimit te tyre 'refugjate ambjentale" jane ata , qe kane humbur gjitheshka per shkake te fenomeneve katastrofike natyrore. Levizja e tyre orientohet drejte fshatrave dhe qyteteve te tjera me te aferta. edhe vendi yne sic po e tregojne gjasat eshte i ekspozuar ndaj ketyre fenomeneve. Permbytjet apo rreshqitjet e tokes nuk jane fenomene aq te rralla per ne. Ky ekspozim eshte rritur ne permasa te frikeshme edhe per shkake te keq menaxhimit te burimeve natyrore si dhe te prishjes se paktit tone me natyren, duke cenuar rende ekuilibrat e saj. Ndertimet te zona te papershtateshme, shpyllezimet, mungesa e investimeve ne vepra mjedisore etj jane disa nga shkaqet te cilat bejne, qe te jemi me te ekspozuar perballe katastrofave natyrore. Veprimet dhe mosveprimet jane te shtrira ne kohe, shumedimensionale si dhe ne sektore te ndryshem, duke e bere keshtu te veshtire daljen e pergjegjesive. Ne kete rast gjen tamam vend shprehja popullore se: ".. faji u be qyrk dhe nuk e veshi askush".
Analiza se si perballohen keto situata dhe se sa te pergatitur ishim per nje moment te tille vjen me mbas. Momentalisht energjite e te gjitheve duhet te kanalizohen ne zgjidhjen e situates. Kjo analize duhet te jete shumedimensionale, kurse angazhimi ne kete rast duhet te jete shumesektorial. Ajo qe shohim ne realitet ne rastin e prag katastrofes ne kaskaden e Drinit pertej lojes me termat tregon qarte se jo te gjitha strukturat jane perfshire ne perballimin e saj. Kjo nuk eshte nje situate e papritur dhe si e tille nuk duhet te jete e pamenaxhueshme. Minimizimi i demeve te shkatuara prej saj eshte ne proporcion te drejte me shkallen e reagimit qeveritar si dhe me faktin se sa ne kemi punuar per kete dite. Per mendimin tim situata, qe vjen pas eshte edhe me e veshtire, kur do te dalin ne pah pergatitja jone reale per tu perballur me to. Shpenzimet e rikuperimit te situates dhe kthimit te saj ne gjendjen e mepareshme, ne eficiente, jane teper te medha.

Shpresoj ende qe me masa te shpejta, me impenjim qeveritar, por edhe me solidaritet qytetar te kapercejme situaten si dhe te frenojme ne maksimum demet te cilat sjellin per rrjedhoje efektin e migrimit ambjental. Shembulli i disa komunave te demtuara nga termeti ne qarkun e Dibres, plage ende e hapur flete qarte se ajo qe vjen pas eshte edhe pjesa me e veshtire e zgjidhjes se problemit.

Ne muajin maj u be publik nje njoftim i agjensise Router e cila bente te ditur se viti qe sapao mbyllem do te sihte nje vit i shoqeruar nga zjarret dhe permbytjet, situate kjo e cila normalisht do te karakterizonte edhe vendin tone. Kjo me obligoi qe t'i kthehesha ne ate kohe temes se sigurimeve dhe mbrojtjes nga katastrofat. Ne njoftimet publike shihej qarte se pergatitjet per perballimin e ketij sezoni po beheshin vetem nga sektori i emergjences civile. Mendimi im ka qene dhe eshte se kjo situate kerkon angazhimin jo vetem te sektorit te emrgjences civile, por edhe ate te Autoritetit te Mbikqyrjes Financiare dhe natyrisht ne linje vertikale edhe nje vendimmarrje qeveritare si dhe rregullimet perkatese ligjore. Rastet te tilla kur investime serioze kthehen ne pak minuta ne asgje duhet te jene te mbrojtura me mbulese sigurative. Situata aktuale ne Qarkun e Shkodres dhe ate te Lezhes therret ne rend te dites te mendohet seriozisht per nje skeme qeveritare te sigurimit ndaj katastrofave. Duke vleresuar praktikat boterore rezulton se keto situata perballohen jo vetem shteterisht, por edhe nga vet popullatat, duke perdorur per kete qellim skemat e sigurimit ndaj katastrofave, te cilat mund te jene teresisht private, teresisht shteterore apo edhe mikse: partneritet publik/privat. Here pas here ne diskutimet, prononcimet apo shkrimet mbi sigurimet, trajtohen problemet te madhesise se tregut, faktoreve dhe rruget qe cojne ne rritjen eketij tregu, kulturen e popullates ne kete fushe, pengesat dhe veshtiresite qe hasen ne rrugen per konsolidimin e ketij sektori, gjetja e rrugeve, qe do te conin ne rritjen e ketij tregu etj. Situata e fundit ne qarqet Lezhe e Shkoder nxjerr ne evidence se krahas sensibilizimit dhe rritjes se punes per edukimin e popullates me kulture sigurative duhet te diskutohet si nje rruge e mundeshme rritja e grupeve shoqerore apo profesionale, qe i nenshtrohen sigurimit te detyrueshem. Une do te ndalesha ne vecanti ne rastin e trajtimit te situates se katastrofave nepermjete mjeteve te sigurimit si dhe mundesite, qe ekzistojne per te aplikuar ne kete rast sigurimin e detyrueshem.

Ne se perfaqesuesit e kompanive te sigurimit e shohin kete aplikim nga pikpamja e rritjes se volumit te primeve e per rrjedhoje e rritjes se fitimit te tyre, une do te jap mendimin tim duke e pare nga nje tjeter kendeveshtrim qe eshte:

Se pari: nevoja e zgjidhjes se situatave katastrofike per popullaten;

Se dyti: lehtesimi i barres se qeverise ne perballimin e sukseshem te situatave katastrofike. Problemi i trajtimit te situatave katastrofike nepermjete mjeteve e programeve te sigurimit ne bote eshte nje situate shume e zakoneshme. Ashtu sic dihet synimi i skemes se sigurimit ne kete rast konsiston ne pasjen e nje numri te madh njerezish kontribues, te cilet ne total do te kene nje numer relativisht te vogel pretendimesh. Duke patur rastin ku cdo person kontribuon ne grupin apo fondin e premiumeve, do te kete fonde te mjaftueshme, qe mundesojne rimbursimin e numrit te vogel te njerezve qe jane pa fat dhe kane humbje.

Ne kete menyre ne shperndajme riskun. Potenciali i humbjeve te medha i perqendruar ne pak persona zvendesohet me mundesine apo sigurine e nje humbjeje shume te vogel(premium) per nje numer te madh njerezish. Kur mendojme per sigurimin e makinave ose sigurimin e shtepive kemi rastin klasik, sepse mund te jemi shume te sigurt qe ne rrjedhen normale te ngjarjeve, relativisht pak makina apo shtepi do te demtohen. Keshtu qe gjitheseicili ka pak a shume mundesi te barabarta humbjeje dhe eshte i motivuar te bleje sigurimin per mbrojtje. Por ne rastin e sigurimit nga katastrofa situata eshte ndryshe. Duke folur ne pergjithesi humbjet jane shume te ralla, keshtu qe njerezit nuk jane te prirur te mendojne se kane nevoje per sigurim. Fatkeqesisht kur ndodhin humbjet ato tentojne te jene jashtezakonisht te renda dhe me nje shperndarje te gjere. Mandej ne menyre tipike njerezit i drejtohen qeverise per asistence dhe kjo mund te vendose nje barre shume te rende ne financat e qeverise. Nje fenomen tjeter qe ndodh shpesh ne sigurimin e katastrofave eshte ai qe quhet "zgjedhje e kundert" ( Adverse selection). Marrim per shembull sigurimin nga permbytjet ( rast ne te cilin ndodhemi realisht). Njerezit qe jetojne prane brigjeve te lumit do te vuajne gjithnje deme nga lumi, qe del nga shtrati. Por njerezit qe jetojne ne zona me te larta brigjet e lumit e dine se ata nuk do te vuajne nga humbjet kur shperthen lumi. Pra njerezit e vetem qe do ta blejne mbulimin jane ata qe do te pesonin humbjet dhe ata qe nuk do te pesonin humbje nuk do ta blenin sigurimin. Pra jemi ne rastin tipik te situates per sigurim, kur ka nje numer te madh njerezish dhe vetem pak prej te cileve do te vuajne nje humbje. Por nuk duhet te harrojme se rrethi i personave, familjeve apo pasurive te patundeshme qe preken per shkak katastrofash vjen duke u zgjeruar: rreshkitjet, termetet, renia e zjarreve nuk jane fenomene dhe aq te ralla tek ne.

Sigurimi nga termetet rast i ngjashem.

Shohim nje situate te ngjasheme ne rastin e sigurimit nga termeti. brenda nje vendi mund te kete disa rajone qe jane zona me aktivitet te larte sizmik dhe disa rajone qe nuk jane ne keto zona. Njerezit qe jetojne ne zonat me aktivitet te larte sizmik duan sigurimin nga termeti dhe ata qe jetojne ne zonat e tjera priren te mos e blejne sigurimin. Gjithashtu edhe brenda zones me intensitet te larte sizmik ne e dime se disa tipe strukturash jane shume me te rrezikuara per t'u prishur se sa te tjerat, keshtu qe do te shohim se njerezit qe do ta blejne mbulimin jane ata me riskun shume me te larte: ata qe kane struktura me risk te larte shembjeje ne zonat me aktivitet te larte sizmik.

Nje menyre per tu ardhur rrotull ketyre problemeve eshte te merret nje rajon mjaftueshmerisht i madh ne menyre qe te kemi nje miks te zonave me risk. Pas kesaj behet mbulimi i detyrueshem. Kjo ben te mundur, qe te kemi nje fond premiumesh, i cili do te jete i mjaftueshem per te mbuluar shumen e priteshme te pretendimeve dhe gjithashtu nuk do te kemi "kunder zgjedhje" (antiselektion). Ne kete rast disa mund te argumentojne se po detyrohen njerezit me risk te ulet te subvencionojne ata me risk te larte. Ne te vertete kjo eshte ekzaktesisht ajo qe ajo qe po ndodh ne kete rast, por shume qeveri perdorin aresyetimin se nga perspektiva e politikes publike me te vertete nuk ka zgjehdje tjeter vec te ndiqet kjo metode. Po te konsiderojme faktin , qe mund te te krijohen skema te tilla ne nivel rajonal ky fond behet akoma me i ndjeshem, pasi rritet mjaftueshmerisht numri i personave qe kontribuojne ne skeme. Nuk duhet harruar se edhe vet investitoret apo perdoruesi i kaskades se Drinit ne kete rast, psh duhet te paguaj sigurimin e detyrueshem per pergjegjesine per demin e shkaktuar ndaj te treteve ( banoreve te zonave te permbytyra). Ne kete rast mund te ndiqet modeli i Turqise per mbulimin e detyrueshem nga termeti. Sipas ketij modeli te gjitha ndertesat duhet te mbulohen dhe qe te gjtiha paguajne nje tarife baze(premium), bazuar mbi disa tregues, sic jane siperfaqja e dyshemese ose vlera e percaktuar e tregut si dhe disa perllogaritje te tjera per shumen e demit qe mund te pesojne ne rastin e nje termeti apo permbytjeje.

Fonde per te mbuluar demet e nje termeti, ose rasti tjeter katastrofe.

Ideja eshte te ngrihet nje grumbull fondesh te mjaftueshme per te mbuluar demet nga nje termet i mundshem ne ate shtet (Turqi). Ky shembull vlen si model per vendin tone, per cdo shtet ne bote si dhe per cdo rast katastrofe sic mund te jene edhe zjarret apo permbytjet. Ne fakt nuk eshte e mundur qe te sigurosh fonde te mjaftueshme ne nje vit apo qofte edhe ne disa vjet. Por Banka Boterore dhe disa agjensi nderkombetare kane dhene kredi per fondin dhe kjo kredi do te shlyhet me rritjen e fondit ne mundesi nga marrja e terifave. Ketu nuk perjashtohen perkundrazi presupozohet edhe nje kontribut vjetor i qeverise nga rezerva pe fuqi madhore e cila duhet te derdhet rregullisht ne kete fond dhe jo te perdoret ne fund te vitit per qellime te tjera sic edhe mund te kete ndodhur rendom tek ne nder vite. Fakti qe fenomene te tilla natyrore nuk ndodhin me frekuenca vjetore nuk do te thote qe ato fonde te"digjen", perkundrazi ato duhet te akumulohen per nje "dite te keqe". ne rastin e vendit tone, per shkak te permasave, per shkak te tradites se pritshmerise se larte nga shteti, por edhe per shkak te kultures se ulet sigurative do te ishte shume e pershtateshme skema mikse: pjesemarrja me fonde private, shteterore si dhe me kredite prej strukturave nderkombetare efinanciare, te permendura me siper.

Ne kete rast qellimi eshte qe ata te mund te kalojne pjese te ketij fondi ne tregjet nderkombetare te risigurimit, keshtu risku me ne fund fillon te rishperndahet ne vende te ndryshme ne vend qe te ngelet vetem mbi pronaret e ndertesave apo pasurive te tjera te luajteshme ose te paluajteshme qe demtohen. Natyrisht do te ishte shume e rendesishme venia ne perdorim e skemes, per t'u siguruar qe gjitheseicili, perfshi edhe qeverine, paguan premiumin e kerkuar dhe qe parate mandej investohen dhe jane te vlefeshme per pagesat e pretendimeve dhe investimeve perkatese. Ne cdo skeme te kesaj natyre eshte gjithnje shume e rendesishme te behet gjitheshka e mundur per te zvogeluar mundesine e humbjes.

Luiza Hoxhaj

Tirane me 08.01.2010