Kurajoja për të ndryshuar dhe mençuria për të ruajtur

Nga Luiza Hoxhaj, 26 Tetor 2026

Reflektim mbi kulturën e ndryshimit, kujtesën dhe vazhdimësinë e përparimit

Në maj të vitit 2012, në dy shënime të shkurtra në blogun tim[i], ndalesha te dy mendime që më shqetësonin atëherë dhe që, duke i rilexuar sot, më duken po aq të rëndësishme.

Në të parin, të titulluar “Nevojitet kurajo për të ndryshuar”, duke iu referuar Paolo Borsellinos dhe marrëdhënies midis frikës dhe kurajës, shkruaja:

“Ne duhet të ndryshojmë në substancë, në sjelljen tonë, në mënyrën e funksionimit, duhet të pasurojmë sistemin tonë me vlerat e pasura demokratike. Për këtë nevojitet kurajo.”

Kurse në të dytin, “Të rikuperojmë të kaluarën për të ndërtuar të ardhmen”, theksoja rëndësinë e njohjes së historisë dhe trashëgimisë sonë, veçanërisht nga të rinjtë, që duhet të dinë t’i përkasin kësaj historie për të ndërtuar të ardhmen e tyre dhe të brezave pasardhës.

Katërmbëdhjetë vjet më vonë, këto dy mendime më duken edhe më të lidhura. Sepse ndryshimi dhe vazhdimësia nuk janë dy procese kundërshtare. Përkundrazi, aftësia për të ndryshuar dhe mençuria për të dalluar çfarë duhet ruajtur janë dy kushte të përparimit.

Kur i rikthehem sot këtyre mendimeve, nuk më udhëheq zhgënjimi dhe as nostalgjia për një kohë të shkuar. Më udhëheq preokupimi për atë që kemi ndërtuar, për atë që kemi arritur të ruajmë dhe për atë që ende nuk kemi ditur ta konsolidojmë. Sepse kultura demokratike, funksionimi i institucioneve, besimi te njëri-tjetri, aftësia për të bashkëpunuar dhe vazhdimësia e proceseve nuk janë çështje të shkëputura nga zhvillimi. Ato përbëjnë një pjesë të bazamentit mbi të cilin ndërtohen siguria, paqja shoqërore dhe perspektiva afatgjatë e një territori.

Për mua, zhvillimi nuk është vetëm ndërtimi i infrastrukturës, rritja ekonomike apo tërheqja e investimeve. Është krijimi i kushteve që njerëzit të jetojnë me dinjitet, të ndihen pjesë e vendimmarrjes, të kenë besim te institucionet dhe të mund të ndërtojnë të ardhmen e tyre pa pasigurinë se ajo që është arritur sot mund të zhbëhet nesër[ii]. Prandaj, kur flas për kurajon për të ndryshuar dhe mençurinë për të ruajtur, kam parasysh edhe përgjegjësinë për të mos cenuar themelet mbi të cilat duhet të mbështetet zhvillimi që dëshirojmë për vendin dhe territoret tona.

Shqipërinë e këtyre viteve nuk e kam ndjekur vetëm përmes zhvillimeve të saj publike. E kam njohur edhe nga brenda institucioneve, nga përvoja e vendimmarrjes, nga puna me komunitetet dhe nga përpjekjet për zhvillim vendor e rajonal. Kam parë energji të jashtëzakonshme për të nisur ndryshime, por edhe vështirësi për t’i çuar deri në fund. Kam parë iniciativa që kanë prodhuar rezultate dhe të tjera që kanë humbur vazhdimësinë.

Kjo përvojë më ka shtyrë të reflektoj mbi një çështje që shkon përtej rasteve të veçanta: përparimi nuk varet vetëm nga idetë dhe burimet që kemi, por edhe nga kultura me të cilën i përdorim, nga aftësia për të bashkëpunuar dhe nga mënyra se si i ruajmë, i përmirësojmë dhe i trashëgojmë arritjet tona.

Por çfarë na mëson përvoja jonë gjatë këtyre viteve?

Kemi ndryshuar. Por sa kemi përparuar në substancë?

Shqipëria e vitit 2026 nuk është Shqipëria e vitit 2012.

Infrastruktura, teknologjia, komunikimi, hapja ndaj botës, shërbimet dhe mënyrat e organizimit të veprimtarisë ekonomike kanë pësuar transformime të rëndësishme. Janë zgjeruar mundësitë për të studiuar, punuar, komunikuar dhe bashkëpunuar përtej kufijve.

Këto ndryshime nuk duhen nënvlerësuar. Ato janë pjesë e përparimit të vendit, edhe pse përfitimet e tyre nuk janë shpërndarë njësoj midis njerëzve dhe territoreve. Por zhvillimi nuk mund të vlerësohet vetëm nga ajo që është ndërtuar, nga teknologjia që përdorim apo nga shpejtësia me të cilën ndryshon pamja e qyteteve tona. Ai duhet të vlerësohet edhe nga cilësia e marrëdhënieve shoqërore, funksionimi i institucioneve, mundësitë për pjesëmarrje, besimi te njëri-tjetri, respektimi i rregullave dhe aftësia për të bashkëpunuar.

Këtu qëndron edhe një nga shqetësimet e mia më të hershme: ndryshimi material nuk sjell automatikisht ndryshimin e mentalitetit dhe të kulturës së funksionimit. Mund të ndërtojmë rrugë të reja, por të vazhdojmë të kemi vështirësi në respektimin e rregullave të përbashkëta. Mund të digjitalizojmë shërbime, por të mos arrijmë të ndërtojmë një marrëdhënie të besueshme midis qytetarit dhe administratës. Mund të krijojmë institucione dhe mekanizma konsultimi, por t’i trajtojmë ato më shumë si procedura sesa si mundësi reale për bashkëvendimmarrje.

Këto nuk janë kundërthënie të pashmangshme të zhvillimit. Janë tregues se përparimi në një fushë nuk garanton vetvetiu përparimin në të tjerat.

Këtë dallim mund ta vëzhgojmë edhe përmes treguesve të zhvillimit. Të dhënat e Bankës Botërore dëshmojnë rritje të PBB reale për frymë në Shqipëri gjatë periudhës 2012–2024, megjithëse jo pa ndërprerje[iii]. Por rritja ekonomike, sado e rëndësishme, nuk na tregon e vetme sa janë forcuar institucionet, sa është zgjeruar pjesëmarrja qytetare apo sa është rritur besimi te rregullat e përbashkëta[iv].

Edhe vlerësimet ndërkombëtare të demokracisë na ftojnë të shohim përtej përshtypjeve dhe krahasimeve të thjeshta. Ato evidentojnë dobësi të vazhdueshme në funksionimin demokratik të vendit, por edhe zhvillime që nuk kanë ndjekur domosdoshmërisht të njëjtin drejtim në çdo fushë. Prandaj pyetja nuk është vetëm nëse Shqipëria e sotme është më e zhvilluar se ajo e vitit 2012. Pyetja është se çfarë cilësie ka pasur ky përparim, çfarë kemi arritur të konsolidojmë gjatë rrugës dhe sa të qëndrueshme janë kushtet që duhet ta mbështesin atë në të ardhmen.

Kurajoja për të ndryshuar nuk mjafton pa kulturën e ndryshimit

Kur flisja për kurajon në vitin 2012, nuk kisha parasysh vetëm guximin për të marrë vendime të vështira. Mendoja për kurajon për të ndryshuar sjelljen, për të pranuar mendimin ndryshe, për të dalë nga praktikat e konsumuara dhe për të mos u bërë peng i zakoneve tona.

Sot do t’i shtoja edhe diçka tjetër: kurajon për të pranuar se jo çdo ndryshim që kemi ndërmarrë ka prodhuar rezultatet e dëshiruara.

Në përvojën shqiptare kemi njohur reforma të rëndësishme, iniciativa premtuese dhe përpjekje serioze për modernizim. Por kemi njohur edhe ndërprerje, kthime pas, dobësim të praktikave të mira dhe vështirësi për t’i kthyer arritjet në standarde të qëndrueshme. Shpesh problemi nuk ka qenë mungesa e drejtimit të duhur. Kemi ditur çfarë duhet të ndryshojmë dhe kemi filluar të ecim në atë drejtim. Por nuk kemi arritur gjithmonë t’i japim ndryshimit përmbajtjen, vazhdimësinë dhe mbështetjen shoqërore që i nevojitet.

Një reformë nuk përfundon me miratimin e një ligji. Një institucion nuk konsolidohet vetëm duke përcaktuar strukturën dhe kompetencat e tij. Një praktikë e mirë nuk bëhet kulturë vetëm sepse është zbatuar një herë. Ato kërkojnë kohë, përkushtim, mësim nga përvoja, përgjegjësi dhe, mbi të gjitha, njerëz që besojnë te vlera e tyre dhe i zbatojnë në përditshmëri[v].

Ndryshimi bëhet i qëndrueshëm kur nuk varet më vetëm nga vullneti i një individi apo nga rrethanat e një momenti.

Kostoja e fillimeve të përsëritura

Në vlerësimin e përparimit tonë, nuk mjafton të krahasojmë pikën nga u nisëm me atë ku kemi mbërritur. Duhet të shohim edhe rrugën që kemi përshkuar. Trajektorja e zhvillimit na tregon jo vetëm sa kemi fituar, por edhe sa kemi humbur gjatë rrugës: ritme, hapa, cilësi, përvojë dhe mundësi që jo gjithmonë mund të rikuperohen.

Në përvojën tonë kemi njohur jo pak fillime të vrullshme. Kemi ndërmarrë reforma, kemi krijuar institucione, kemi nisur iniciativa dhe kemi përqafuar modele të reja. Por jo gjithmonë kemi treguar të njëjtën energji dhe këmbëngulje për t’i mbajtur gjallë, për t’i përmirësuar dhe për t’i konsoliduar ato.

Ndonjëherë duket sikur kemi më shumë dëshirë për të filluar sesa durim për të vazhduar.

Pse ndodh kjo? Është mungesë vullneti, dobësi e kulturës institucionale apo prirje për ta lidhur suksesin e një procesi me individin që e drejton? Ndoshta nga pak prej të gjithave. Por një element meriton vëmendje të veçantë: marrëdhënia jonë me figurën e individit të fortë.

Kur i atribuojmë një individi pothuajse të gjithë meritën e një arritjeje, rrezikojmë të nënvlerësojmë institucionet, ekipet, bashkëpunimin dhe proceset që e bëjnë atë arritje të qëndrueshme. Dhe kur procesi identifikohet me individin, largimi i tij mund të shoqërohet me ndërprerjen, dobësimin apo rifillimin e asaj që ishte ndërtuar. Kjo nuk është vetëm çështje e politikës. Mund të ndodhë në administratë, në organizata, në institucione arsimore, në ndërmarrje dhe në jetën komunitare.

Çmimi që paguajmë nuk kufizohet te burimet e shpenzuara për të filluar nga e para. Humbasim kohë, energji, besim dhe, ndonjëherë, mundësi që nuk kthehen më. Pikërisht për këtë arsye, kultura e ndryshimit duhet të shoqërohet me kulturën e vazhdimësisë. Duhet të mësojmë të ndërtojmë procese që nuk varen nga një individ, të ruajmë përvojën e fituar dhe të pranojmë se vijimi dhe përmirësimi i një pune të nisur nga të tjerët mund të jetë po aq i vlefshëm sa nisja e një pune të re.

Një fushë ku kjo çështje merr përmasa konkrete është administrata publike dhe qeverisja vendore. Shqipëria ka ndërmarrë reforma për modernizimin e administratës, profesionalizimin e shërbimit civil dhe riorganizimin territorial. Por përvoja e reformave na mëson se ndryshimi i strukturave nuk garanton vetvetiu rritjen e kapaciteteve dhe të cilësisë së shërbimeve. Këto kërkojnë institucione që mësojnë, personel të kualifikuar, mekanizma përgjegjshmërie dhe aftësi për të ruajtur njohuritë e krijuara.

Raportet e vlerësimit të administratës publike në Shqipëri evidentojnë se, krahas përparimeve, vazhdojnë të ekzistojnë dobësi në menaxhimin e burimeve njerëzore, përgjegjshmërinë institucionale dhe zbatimin e standardeve[vi]. Kjo na kujton se suksesi i një reforme nuk matet vetëm nga akti i miratimit apo nga struktura e re që krijohet, por nga aftësia e saj për të funksionuar, për t’u përmirësuar dhe për t’u shërbyer qytetarëve në kohë.

Në këtë kuptim, reforma territoriale dhe proceset e decentralizimit meritojnë të vlerësohen jo vetëm për atë që synuan në fillim, por edhe për rezultatet që prodhuan, kapacitetet që ndërtuan dhe problemet që mbetën të pazgjidhura. Ndryshimi i radhës duhet të fillojë nga një vlerësim i kësaj përvoje, jo nga supozimi se gjithçka duhet rindërtuar nga e para[vii].

Sepse përparimi nuk kërkon që çdo brez, çdo drejtues apo çdo institucion të fillojë historinë nga e para. Ai kërkon që secili të shtojë diçka mbi atë që është ndërtuar më parë.

Demokracia si kulturë dhe praktikë e përditshme

Një nga fushat ku ky dallim bëhet veçanërisht i dukshëm është demokracia.

Në vitin 2012 kërkoja më shumë demokraci. Sot, ndërsa njoh përparimin e bërë në zhvillimin material të vendit, vlerësoj se kemi humbur terren në disa dimensione të rëndësishme të jetës demokratike.

Nuk e shoh këtë vetëm si çështje të funksionimit të institucioneve. Ajo lidhet edhe me mënyrën se si ndërtojmë përfaqësimin politik, me legjislacionin zgjedhor, me demokracinë e brendshme të partive, me përqendrimin e vendimmarrjes dhe me personalizimin e pushtetit.

Kjo mungesë vazhdimësie bëhet veçanërisht shqetësuese kur prek vetë ndërtimin e demokracisë. Prej më shumë se tri dekadash kemi ndryshuar rregulla, sisteme zgjedhore, struktura dhe mekanizma të përfaqësimit. Kemi ndërtuar institucione, kemi rishikuar mënyrën e funksionimit të tyre dhe, jo rrallë, kemi zhbërë atë që më parë e kishim konsideruar arritje. Kështu, në vend që çdo reformë të mbështetet mbi përvojën e grumbulluar dhe ta çojë demokracinë drejt një konsolidimi më të madh, rrezikojmë të rikthehemi vazhdimisht te pikënisja. Sfida nuk është vetëm të ndërtojmë institucione demokratike, por të krijojmë një kulturë demokratike që u jep atyre qëndrueshmëri, përmbajtje dhe besueshmëri.

Një shembull domethënës është evolucioni i sistemit tonë zgjedhor. Kalimi nga zgjedhja e drejtpërdrejtë e kandidatëve në zona njëemërore te sistemi proporcional me lista partiake ka ndryshuar marrëdhënien midis zgjedhësit dhe deputetit. Edhe pse është krijuar hapësirë për votën preferenciale, renditja e paracaktuar e një pjese të kandidatëve vazhdon të ndikojë drejtpërdrejt në shpërndarjen e mandateve. Ndërkohë, ndarja e mandateve sipas qarqeve dhe madhësia e ndryshme e zonave zgjedhore ngrenë edhe çështjen e peshës efektive të votës dhe të mundësisë së barabartë për përfaqësim. Kështu, përtej formulës zgjedhore, shtrohen dy pyetje thelbësore: sa e drejtpërdrejtë mbetet lidhja e deputetit me qytetarin dhe sa e barabartë është mundësia që vota e çdo qytetari të përkthehet në përfaqësim parlamentar? [viii]

Po aq e rëndësishme është lidhja me kulturën tonë shoqërore: sa e pranojmë mendimin ndryshe, sa e vlerësojmë meritën, sa jemi të gatshëm të bashkëpunojmë me njerëz që nuk mendojnë si ne dhe sa përgjegjësi marrim për çështjet e përbashkëta.

Demokracia nuk është vetëm një sistem zgjedhjesh periodike. Është edhe një mënyrë e të jetuarit së bashku, e ndarjes së përgjegjësive dhe e respektimit të kufijve të pushtetit. Ajo duhet të jetë e pranishme në institucionet publike, por edhe në partitë politike, në organizatat shoqërore, në shkolla, në universitete dhe në komunitete.

Nëse qytetari ftohet të marrë pjesë, por mendimi i tij nuk ndikon në vendimmarrje, pjesëmarrja rrezikon të mbetet formale. Nëse bashkëpunimi shpallet si parim, por praktika mbështetet te përjashtimi dhe rivaliteti, atëherë kemi ende rrugë për të bërë drejt një kulture bashkëpunuese.

Këtu rikthehet nevoja për ndryshim në substancë.

Të ruajmë atë që kemi ndërtuar, të mos përsërisim atë që na ka penguar

Shënimi i dytë i vitit 2012, për rikuperimin e së kaluarës, sot më fton ta shoh këtë çështje në një kuptim më të gjerë.

E kaluara nuk është vetëm historia e ngjarjeve, monumenteve dhe traditave tona. Ajo është edhe përvoja e përbashkët, kujtesa e institucioneve, njohuritë e fituara, përpjekjet e brezave dhe mësimet që duhet të nxjerrim nga sukseset dhe gabimet.

Të ruash nuk do të thotë të mbash gjithçka të pandryshuar. Do të thotë të kesh aftësinë për të dalluar çfarë ka vlerë, çfarë duhet përmirësuar dhe çfarë duhet lënë pas. Në qytetet tona, për shembull, zhvillimi urban krijon nevoja të reja për banim, infrastrukturë, shërbime dhe hapësira ekonomike. Por një qytet nuk është vetëm një bashkësi ndërtesash. Ai është edhe histori, kujtesë, marrëdhënie shoqërore dhe identitet. Prandaj, një ndërhyrje që sjell vlerë ekonomike ose fizike duhet të vlerësohet edhe për ndikimin e saj në trashëgiminë, jetën komunitare dhe cilësinë e hapësirës publike.

Përvoja e qendrave historike të Beratit dhe Gjirokastrës e bën të prekshëm këtë raport midis ruajtjes dhe zhvillimit. Njohja e vlerave të tyre nga UNESCO ka krijuar një përgjegjësi të veçantë për mbrojtjen e trashëgimisë, ndërsa zhvillimi i turizmit dhe transformimet urbane kanë sjellë mundësi të reja ekonomike, por edhe sfida për administrimin e këtyre hapësirave. Pikërisht për këtë arsye, ruajtja e autenticitetit nuk mund të ndahet nga planifikimi, pjesëmarrja e komunitetit dhe menaxhimi afatgjatë.[ix]

Përvoja e këtyre qyteteve na tregon gjithashtu se njohja e një vlere nuk mjafton për ta garantuar mbrojtjen e saj. Duhen institucione që bashkëpunojnë, plane që zbatohen, monitorim dhe përgjegjësi që nuk ndërpriten me ndryshimin e drejtuesve apo të prioriteteve. Trashëgimia nuk duhet parë si pengesë ndaj zhvillimit, por si një kapital territorial që kërkon kujdes, njohuri dhe mençuri për t’u përcjellë tek brezat e ardhshëm.

Në fund të fundit, mençuria për të ruajtur nuk është kundërshtim i ndryshimit. Është aftësia për ta orientuar ndryshimin në mënyrë që vlerat e trashëguara të mos konsumohen nga zhvillimi, por të bëhen pjesë e cilësisë dhe qëndrueshmërisë së tij.

E njëjta logjikë vlen për institucionet dhe praktikat tona. Një ndryshim organizativ nuk duhet të na bëjë të humbasim përvojën e vlefshme të krijuar më parë. Ndërrimi i drejtuesve nuk duhet të nënkuptojë fillimin nga e para. Dhe një reformë e re nuk duhet të fshijë pa vlerësim arritjet e reformave të mëparshme. Shoqëritë përparojnë jo vetëm kur krijojnë gjëra të reja, por edhe kur dinë të ndërtojnë mbi atë që kanë mësuar.

Nga përkatësia te përgjegjësia për të ardhmen

Në shënimin e vitit 2012 shkruaja, gjithashtu, se të rinjtë duhet të dinë t’i përkasin historisë së tyre. Sot këtë mendim do ta shprehja edhe më gjerë: të rinjtë duhet të kenë mundësinë jo vetëm të njohin dhe të trashëgojnë historinë, por edhe të marrin pjesë në ndërtimin e së ardhmes.

Përkatësia nuk duhet të jetë një lidhje pasive me të kaluarën. Ajo duhet të krijojë ndjenjën e përgjegjësisë për vendin, komunitetin dhe territorin ku jetojmë. Një i ri që njeh historinë e qytetit të tij, por nuk ka hapësirë të shprehë mendimin për zhvillimin e tij, mbetet vetëm një njohës i trashëgimisë, jo domosdoshmërisht një bashkëkrijues i së ardhmes. Prandaj edukimi, pjesëmarrja dhe bashkëpunimi janë të pandashëm.

Mendoj se na nevojitet të kultivojmë aftësinë për të punuar së bashku, për të ndarë njohuritë, për të respektuar kontributin e tjetrit dhe për ta parë suksesin e përbashkët jo si humbje të meritës individuale, por si shumëfishim të saj[x].

Kjo kulturë nuk ndërtohet vetëm me thirrje dhe deklarata. Ajo kërkon praktika të përditshme: shkolla që nxisin mendimin kritik, institucione që dëgjojnë, organizata që bashkëpunojnë, drejtues që pranojnë përgjegjësi dhe komunitete që marrin pjesë në zgjidhjen e problemeve të tyre.

Të mësojmë të ecim përpara pa humbur arritjet

Duke iu rikthyer sot këtyre dy shënimeve, nuk do të thosha se atëherë kishim përgjigjet dhe sot i kemi humbur. As se e kaluara ishte domosdoshmërisht më e mirë se e tashmja. Por përvoja e këtyre viteve më ka forcuar bindjen se zhvillimi nuk është një proces linear dhe as një arritje e pakthyeshme.

Mund të ecim përpara në një drejtim dhe të mbetemi pas në një tjetër. Mund të ndërtojmë më shumë, por të bashkëpunojmë më pak. Mund të kemi më shumë mjete dhe mundësi, por të mos i përdorim ato për të përmirësuar në të njëjtën masë cilësinë e jetës dhe marrëdhëniet tona shoqërore.

Kjo gjë nuk duhet të na çojë në pesimizëm. Përkundrazi, duhet të na nxisë të kuptojmë më mirë se çfarë kërkon përparimi i qëndrueshëm. Na duhet kurajë për të ndryshuar atë që nuk funksionon. Na duhet mençuri për të ruajtur atë që ka vlerë. Na duhet kulturë për të mësuar nga gabimet, përgjegjësi për të mos përsëritur praktikat që na kanë penguar dhe aftësi për të bashkëpunuar përtej interesave të çastit.

Mbi të gjitha, duhet të kuptojmë se përparimi nuk është vetëm rezultat i vendimeve që marrim sot, por edhe i asaj që arrijmë t’u lëmë si mundësi brezave që vijnë. Sepse sfida nuk është vetëm të ndryshojmë. Sfida sot është të mësojmë të ndryshojmë pa humbur vlerat, përvojën dhe arritjet që na bëjnë të aftë të ndërtojmë një të ardhme më të mirë.

(C) 2026 Luiza Hoxhaj. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI.

[i] Hoxhaj, Luiza (2012). Nevojitet kurajo për të ndryshuar; Të rikuperojmë të kaluarën për të ndërtuar të ardhmen. Shënime në blogun personal, maj 2012. https://detipafund.blogspot.com/

[ii] Sen, Amartya (1999). Development as Freedom. New York: Alfred A. Knopf.

[iii] North, Douglass C. (1993). Economic Performance through Time. Nobel Memorial Prize Lecture, 9 December 1993.

[iv] Freedom House. (2024). Nations in Transit 2024: Albania. https://freedomhouse.org/country/albania/nations-transit/2024

[v]  Ostrom, Elinor (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge: Cambridge University Press.

[vi] European Commission. (2025). Albania 2025 Report. Brussels, 4 November 2025. https://enlargement.ec.europa.eu/albania-report-2025_en

[vii] UNESCO World Heritage Centre. Historic Centres of Berat and Gjirokastra, World Heritage List, Property 569bis; dokumentacioni i ruajtjes dhe menaxhimit. Dosja e pasurisë.

[viii] OSCE/ODIHR. (2025). Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025: ODIHR Election Observation Mission Final Report. Warsaw: OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights.

[ix] UNESCO World Heritage Centre. Historic Centres of Berat and Gjirokastra. World Heritage List, Property No. 569bis. https://whc.unesco.org/en/list/569/

[x] World Bank. World Development Indicators: GDP per capita (constant 2015 US$), Albania. Të dhënat.

Ky shkrim u botua fillimisht te revista e pavarur kulturore online«Peizazhe të fjalës», 26 tetor 2026: Kurajoja për të ndryshuar dhe mençuria për të ruajtur. 

Falënderoj redaksinë për botimin dhe kujdesin në paraqitjen e tij.

Protesta, përgjegjësia dhe boshllëku i përfaqësimit të saj: paradokset e një krize politike

Reflektim mbi relativizimin, përgjegjësinë politike dhe vështirësinë e shndërrimit të protestës në ndryshim institucional

Protestat e ditëve të fundit kanë sjellë në vëmendje jo vetëm pakënaqësitë dhe kërkesat e artikuluara nga pjesëmarrësit, por edhe disa dukuri shqetësuese në mënyrën se si shoqëria, politika dhe institucionet reagojnë ndaj tyre.

Protestat nuk janë çështje vetëm e atyre që marrin pjesë në to. Ato ngrenë probleme që prekin funksionimin e institucioneve, marrëdhënien e qytetarit me shtetin dhe, në fund të fundit, të ardhmen e përbashkët. Prandaj, edhe ata që nuk janë pjesë e protestës kanë arsye të reflektojnë, të mbajnë qëndrim dhe të kërkojnë përgjegjësi.

Përtej ngjarjeve të përditshme, për mendimin tim, vëmendje meritojnë relativizimi i përgjegjësive, polarizimi i diskursit publik, marrëdhënia e protestës me përfaqësimin politik dhe vështirësia e kanalizimit të kërkesave qytetare drejt zgjidhjeve institucionale.

Këto dukuri nuk janë domosdoshmërisht të reja, por ndërveprimi i tyre në situatën e sotme ngre pyetje që shkojnë përtej vetë protestës: kush mban përgjegjësi, kush përfaqëson, kush dialogon dhe si mund të shndërrohet kundërshtimi qytetar në ndryshim të qëndrueshëm?

1. Kur mbrojtja e një vlere bëhet zhvlerësim i tjetrës

Një pjesë e diskutimit është përqendruar te mbrojtja e Policisë së Shtetit, një tjetër te të drejtat e protestuesve, ndërsa qëndrimet politike shpesh i vendosin këto dy kategori përballë njëra-tjetrës, sikur ato nuk janë pjesë e të njëjtit rend demokratik.

Policia meriton respekt, mbrojtje dhe kushte dinjitoze për përmbushjen e detyrës. Qytetarët kanë të drejtën kushtetuese të protestojnë dhe të kërkojnë përgjegjësi nga institucionet. Këto dy të vërteta nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Vlerat dhe dinjiteti i një kategorie  nuk lartësohen duke ulur vlerat dhe dinjitetin e kategorive të tjera.

Megjithatë, në diskursin publik po ndeshim gjithnjë e më shpesh përgjithësime që e identifikojnë policin me pushtetin, protestuesin me dhunën, gazetarin me njërën palë dhe qytetarin kritik me kundërshtarin e shtetit. Kjo mënyrë të menduari e zhvendos diskutimin nga veprimet dhe përgjegjësitë konkrete te përkatësia e individëve në kategori të caktuara. Dhe këtu fillon një problem më i madh se vetë debati mbi protestën.

2. Relativizimi i përgjegjësive dhe rreziku i përballjes individuale

Relativizimi është një nga dukuritë më shqetësuese të kësaj klime.

Një veprim i dhunshëm ndaj policisë përdoret për të justifikuar një veprim të paligjshëm policor. Një tejkalim i autoritetit policor përdoret për të justifikuar dhunën ndaj punonjësve të tjerë të policisë.

Në të dyja rastet, përgjegjësia konkrete humbet brenda një përplasjeje kolektive. Por përgjegjësitë nuk mund të kompensojnë njëra-tjetrën. Çdo veprim duhet të shqyrtohet më vete, sipas ligjit, provave dhe rrethanave.

Të kërkosh hetimin e një veprimi të paligjshëm të policisë nuk do të thotë të justifikosh dhunën ndaj saj. As të dënosh dhunën ndaj policisë nuk do të thotë të pranosh çdo veprim të kryer në emër të ruajtjes së rendit.

Problemi bëhet edhe më serioz kur debatit i shtohet identifikimi publik i individëve, etiketimi dhe atribuimi i përgjegjësive përpara se ato të jenë verifikuar. Akoma më shqetësuese janë shprehjet me natyrë kërcënuese, të dëgjuara edhe në prononcime publike të qytetarëve, që nënkuptojnë identifikimin, kërkimin apo përballjen me individë të caktuar edhe jashtë kontekstit të protestës. Këtu rreziku nuk mbetet vetëm në nivelin e retorikës: krijohet mundësia që konflikti të zhvendoset nga hapësira institucionale në përballje të drejtpërdrejta midis individëve, me pasoja potencialisht të rënda.

Pra, në vend që institucionet dhe politika të mbajnë përgjegjësi për veprimet dhe vendimet e tyre, rrezikojmë që barrën e konfliktit ta mbajnë njerëzit që ndodhen përballë njëri-tjetrit në terren. Polici dhe protestuesi bëhen fytyrat e dukshme të një konflikti, shkaqet dhe përgjegjësitë e të cilit mund të shtrihen shumë më lart në hierarkinë institucionale dhe politike.

Kjo është arsyeja pse gjuha publike nuk është një çështje dytësore. Ajo mund të ndihmojë në uljen e tensioneve, por mund edhe t'i përshkallëzojë ato.

3. Viti 1997: kur historia përdoret pa u njohur mjaftueshëm

Në debatet e sotme po rikthehen edhe referencat ndaj vitit 1997.

Këtu shoh dy probleme të ndryshme. Së pari, situata e sotme nuk mund të barazohet mekanikisht me vitin 1997. Rrethanat politike, ekonomike, institucionale dhe shoqërore janë të ndryshme. Analogjitë historike kërkojnë kujdes, sepse ngjashmëria e disa pamjeve apo veprimeve nuk dëshmon domosdoshmërisht ngjashmërinë e shkaqeve dhe të proceseve. Së dyti, dhe ndoshta më shqetësuese, shumë referime ndaj vitit 1997 mbështeten në njohje të pjesshme ose interpretime të pasakta të asaj që ndodhi.

Ngjarjet e vitit 1997 nuk mund të reduktohen në një përballje të thjeshtë midis shtetit dhe protestuesve, as të gjitha strukturat që u krijuan në atë periudhë nuk mund të trajtohen si të njëjta. Duhet të dallojmë lëvizjen qytetare, organizimet politike dhe shoqërore, strukturat e krijuara gjatë krizës, grupet kriminale, përgjegjësitë institucionale dhe zhvillimet që çuan drejt rivendosjes së rendit kushtetues. T'i ngatërrosh këto kategori do të thotë të deformosh historinë dhe të nxjerrësh prej saj mësime të gabuara.

Përvoja e vitit 1997 ka nevojë të studiohet në kompleksitetin e vet, duke njohur si shkaqet e krizës, ashtu edhe aktorët, përgjegjësitë dhe përpjekjet për zgjidhjen e saj.

Historia nuk na shërben duke e përshtatur me konfliktet e sotme, por duke e njohur saktë dhe duke kuptuar mekanizmat që prodhuan ngjarjet e saj.

Pikërisht kjo është vlera që duhet të ketë kujtesa historike për funksionimin e institucioneve demokratike.

4. Një protestë që kundërshton edhe përfaqësimin politik tradicional

Një tjetër veçori e situatës së sotme është marrëdhënia e protestës me partitë politike. Sipas qëndrimeve të artikuluara nga pjesëmarrës të protestës, kundërshtimi nuk kufizohet vetëm te Kryeministri dhe Partia Socialiste, por shtrihet edhe ndaj Sali Berishës dhe përfaqësuesve të Partisë Demokratike.

Kjo nuk do të thotë se të gjithë protestuesit kanë të njëjtat bindje apo objektiva. Pra kjo na detyron të dallojmë protestën qytetare nga opozita parlamentare.

Është legjitime që partitë politike të mbështesin kërkesa të caktuara të protestuesve. Është gjithashtu e natyrshme që ato të përpiqen t'i përfshijnë zhvillimet shoqërore në strategjitë e tyre politike. Por mbështetja e një proteste nuk krijon automatikisht të drejtën për ta përfaqësuar atë.

Një forcë politike mund të ndajë një kërkesë me protestuesit, por mund të mos gëzojë besimin e tyre për të negociuar realizimin e saj. Këtu shfaqet edhe roli i aktorëve që kërkojnë të përfitojnë politikisht nga zhvillimet, që përpiqen të ndikojnë drejtimin e tyre ose që presin momentin e përshtatshëm për t'u pozicionuar.

Nuk mund t'u atribuohen qëllime të caktuara të gjithë këtyre aktorëve pa prova. Megjithatë, ekziston një dallim që duhet shqyrtuar: midis pjesëmarrjes së hapur në një proces politik, përpjekjes për ta përfaqësuar atë dhe përfitimit nga rezultatet e tij pa marrë përgjegjësi për procesin.

Në këtë kontekst, pyetja nuk është vetëm kush e mbështet protestën, por a ka marrë kush prej saj një mandat të besueshëm për të folur në emër të protestuesve. Përgjigjia është: deri tani askush.

5. Boshllëku i përfaqësimit: kur protesta ka zë, por jo një bashkëbisedues të njohur

Këtu arrijmë te një nga paradokset më interesante të situatës.

Protesta mund të artikulojë kërkesa të qarta, të mobilizojë qytetarë dhe të ndikojë axhendën politike, pa pasur domosdoshmërisht një strukturë të konsoliduar përfaqësimi.

Mungesa e një apo disa figurave të identifikueshme drejtuese nuk duhet interpretuar automatikisht si dobësi organizative. Ajo mund të jetë edhe një zgjedhje e vetëdijshme, për të ruajtur autonominë e protestës, për të shmangur kapjen apo instrumentalizimin politik dhe për të kufizuar presionin ndaj individëve të caktuar. Nëse kjo është një strategji e qëllimshme e protestuesve, mbetet për t'u vlerësuar.

Në çdo rast, kjo nuk e cenon legjitimitetin e protestës. E drejta për të protestuar nuk kushtëzohet nga ekzistenca e një drejtuesi, partie apo organizate përfaqësuese. Por ajo që mund të jetë përparësi gjatë mobilizimit, mund të shndërrohet në vështirësi në momentin kur lind nevoja për dialog dhe negociim.

Me kë do të dialogojë pala qeveritare? Kujt do t'i besojnë protestuesit? Kush mund t'i artikulojë kërkesat në një tryezë, të shqyrtojë alternativat dhe të komunikojë rezultatet?

Kjo vështirësi bëhet edhe më e dukshme nëse dialogu nuk kufizohet te trajtimi i kërkesave të veçanta, por shtrihet te zgjidhjet politike të krizës. Nëse, për shembull, shtrohet mundësia e krijimit të një qeverie teknike apo kalimtare, kush do të marrë pjesë në diskutimin e një formule të tillë në emër të protestuesve? Me çfarë mandati dhe si do të sigurohet që marrëveshja e arritur të gëzojë besimin e tyre?

Natyrisht, krijimi i një qeverie të tillë nuk mund të jetë thjesht produkt i një marrëveshjeje jashtëinstitucionale. Një marrëveshje politike, në të cilën protesta duhet të jetë palë përmes përfaqësuesve të saj të mandatuar, mund të përcaktojë drejtimin dhe përmbajtjen e një zgjidhjeje të mundshme. Por realizimi i saj kërkon respektimin e procedurave kushtetuese dhe ushtrimin e kompetencave nga institucionet përkatëse. Pikërisht këtu duhet të ndërtohet lidhja midis vullnetit të shprehur për ndryshim, marrëveshjes politike dhe legjitimitetit institucional të zgjidhjes.

Ekzistenca e forumeve apo grupimeve alternative nuk e mbush automatikisht këtë boshllëk. Edhe ato duhet të dëshmojnë lidhjen me protestuesit dhe besimin që gëzojnë.

Ndërkohë, përfaqësimi nuk mund të vetëshpallet. Ai duhet të mbështetet në një mandat të njohur, qoftë edhe të kufizuar në kohë dhe në objektin e negocimit. Një mandat i tillë nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një drejtimi të përhershëm apo hierarkik të protestës.

Kjo çështje bëhet veçanërisht e rëndësishme në raport me pozicionimin publik të Partisë Demokratike, përmes kryetarit të saj, Sali Berisha, në mbështetje të protestës dhe të kërkesave për dorëheqjen e Kryeministrit e krijimin e një qeverie teknike. Por mbështetja politike dhe përputhja e kërkesave nuk janë të barasvlershme me një mandat përfaqësimi. Partia Demokratike ka legjitimitetin e saj si forcë parlamentare, por kjo nuk nënkupton automatikisht se gëzon edhe mandatin për të negociuar në emër të protestuesve. Ky mandat duhet të burojë nga vetë ata.

Protestuesit e zgjedhin vetë formën e organizimit dhe emërtimin e personave që do t'i përfaqësojnë në një dialog të mundshëm. Mund t'i quajnë përfaqësues, delegatë, negociatorë apo grup kontakti. Por, pavarësisht emërtimit, nëse synohet një marrëveshje politike, do të nevojiten njerëz të mandatuar për të negociuar në emër të tyre. Kjo nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një udhëheqjeje të përhershme të protestës, por kërkon qartësi se kush negocion, mbi çfarë mandati dhe si do të konsultohen protestuesit për marrëveshjen e mundshme.

Kjo çështje merr rëndësi të veçantë pikërisht sepse protesta shpreh mosbesim ndaj përfaqësimit politik tradicional. Në rastin e Sali Berishës, përtej mosbesimit ndaj partive tradicionale, nuk mund të shpërfillet as pesha e vitit 1997 në kujtesën politike shqiptare.

Paradoksale është se mungesa e një drejtimi të identifikueshëm mund ta mbrojë autonominë e protestës gjatë mobilizimit, por njëkohësisht mund ta lërë atë pa një mekanizëm të besueshëm për të marrë pjesë në përcaktimin e zgjidhjes politike që kërkon.

6. Paradoksi i suksesit: çfarë ndodh pas përmbushjes së kërkesës?

Le të marrim si skenar hipotetik përmbushjen e kërkesës për dorëheqjen e Kryeministrit, të artikuluar nga protestuesit.

Çfarë ndodh më pas? A përfundon protesta? A konsiderohen të zgjidhura problemet që e kanë nxitur? Kush do t'i përfaqësojë kërkesat e tjera, nëse ato mbeten të hapura? Dhe, mbi të gjitha, si do të realizohet vazhdimësia institucionale?

Dorëheqja e Kryeministrit nuk nënkupton automatikisht ndryshimin e shumicës parlamentare, të politikave publike apo të modelit të qeverisjes. Një ndryshim i tillë kërkon procese dhe vendimmarrje të tjera politike e institucionale, në përputhje me rendin kushtetues.

Nëse protesta e kufizon objektivin e saj te dorëheqja e Kryeministrit, pa përcaktuar se çfarë synon të ndodhë më pas, lind një pyetje thelbësore: a është dorëheqja qëllimi përfundimtar, apo mjeti për të arritur një ndryshim më të gjerë? Në rastin e dytë, kush do ta përcaktojë dhe realizojë këtë ndryshim? A rrezikon që rezultati politik i protestës të orientohet nga aktorë të tjerë, me synime jo domosdoshmërisht të artikuluara publikisht? Dhe, mbi të gjitha, a do ta kenë këta aktorë besimin dhe mandatin e protestuesve për të vepruar në emër të tyre?

Procedurat kushtetuese përcaktojnë mënyrën e vijimësisë së institucioneve, por ato nuk mund të zëvendësohen nga vullneti i një grupimi, sado i gjerë apo i vendosur të jetë ai. Në të njëjtën kohë, respektimi i procedurave nuk duhet të përdoret si argument për të shmangur trajtimin e kërkesave qytetare.

Këtu qëndron një tjetër paradoks: një protestë mund të arrijë objektivin e saj të menjëhershëm, por ajo mbetet pa një mekanizëm që garanton vijimësinë e ndryshimeve që kërkon. Suksesi i një kërkese politike nuk është domosdoshmërisht sukses i procesit të ndryshimit të kërkuar. 

Kjo është arsyeja pse çështja e përfaqësimit dhe e dialogut duhet të shtrohet përpara se të arrihet një rezultat i mundshëm, jo vetëm pas tij.

7. Midis legjitimitetit qytetar dhe përgjegjësisë institucionale

Partitë parlamentare, pavarësisht nëse protestuesit i njohin ose jo si përfaqësuese të tyre, mbeten pjesë e procesit kushtetues të vendimmarrjes. Ato kanë përgjegjësi në miratimin e ligjeve, në kontrollin parlamentar dhe në procedurat që lidhen me funksionimin e institucioneve.

Sigurisht, ky rol nuk u jep atyre automatikisht mandat për të përfaqësuar protestën në një dialog të mundshëm. Prandaj duhet të dallojmë tri funksione: artikulimin e kërkesave qytetare, dialogun për zgjidhjen e tyre dhe vendimmarrjen përmes institucioneve kompetente.

Këto funksione lidhen me njëri-tjetrin, por nuk janë të njëjta.

Një dialog i besueshëm duhet të respektojë autonominë e protestës, ndërsa zgjidhjet që kërkojnë akte institucionale duhet të respektojnë procedurat kushtetuese. Kjo nuk është kundërthënie midis demokracisë përfaqësuese dhe pjesëmarrjes qytetare. Është një sfidë për t'i bërë ato të bashkëveprojnë.

Institucionet kanë detyrimin të dëgjojnë dhe të përgjigjen. Protestuesit kanë të drejtën të zgjedhin mënyrën e përfaqësimit të tyre. Ndërsa aktorët politikë duhet të mbajnë përgjegjësi për vendimet që u përkasin kompetencave të tyre. Asnjëra palë nuk mund ta zëvendësojë plotësisht tjetrën.

8. Kur përgjegjësia mbetet në hije

Në gjithë këtë proces, një çështje meriton vëmendje të veçantë: shpërndarja e përgjegjësive.

Policët dhe protestuesit janë më të ekspozuarit ndaj përplasjeve, por jo domosdoshmërisht janë aktorët me ndikimin më të madh mbi zhvillimin dhe zgjidhjen e krizës. Qeveria ka përgjegjësinë e funksionimit të institucioneve, të respektimit të të drejtave dhe të trajtimit të kërkesave publike. Forcat politike kanë përgjegjësi për qëndrimet dhe veprimet e tyre, për mënyrën se si ndikojnë mbi tensionet dhe për zgjidhjet që propozojnë. Organizatorët ose përfaqësuesit e protestës, nëse marrin përsipër këtë rol, kanë përgjegjësinë të jenë transparentë për mandatin dhe objektivat e tyre. Media ka përgjegjësinë të informojë dhe të verifikojë, pa ushqyer përballje personale dhe fajësime kolektive. Ndërsa institucionet e drejtësisë kanë detyrimin të trajtojnë çdo shkelje në mënyrë të paanshme.

Në mungesë të kësaj qartësie, krijohet një situatë ku përgjegjësia politike mund të mbetet e shpërndarë ose e padukshme, ndërsa pasojat konkrete përqendrohen te individët në terren.

Ky është ndoshta rreziku më i madh që duhet të shmangim.

Përfundim: nga energjia e protestës te përgjegjësia për ndryshimin

Dukuritë që po shfaqen në situatën e sotme nuk mund të shihen të shkëputura nga njëra-tjetra.

Relativizimi i përgjegjësive ushqen polarizimin. Polarizimi mund të nxisë personalizimin e konfliktit. Mosbesimi ndaj përfaqësimit tradicional vështirëson dialogun. Ndërsa mungesa e një mekanizmi të besueshëm për kanalizimin e kërkesave mund ta bëjë të vështirë shndërrimin e protestës në ndryshim të qëndrueshëm.

Kjo nuk do të thotë se protestat duhet të kenë domosdoshmërisht një strukturë tradicionale drejtuese apo se përgjegjësia për zgjidhjen e krizës u përket vetëm protestuesve. Përkundrazi, është një arsye më shumë për të kërkuar përgjegjësi nga institucionet dhe për të krijuar forma të besueshme komunikimi e pjesëmarrjeje.

Protesta mund të jetë një instrument i fuqishëm për të kërkuar ndryshimin, por nuk mund të zëvendësojë vetë rendin demokratik që duhet ta garantojë atë. Ashtu si institucionet nuk mund të mbështeten vetëm te legjitimiteti formal për të shmangur dëgjimin e qytetarëve.

Sfida nuk është thjesht të dalim nga një krizë politike. Është të shmangim që mënyra se si dalim prej saj të prodhojë krizën e radhës.

Dhe kjo kërkon më shumë se përmbushjen e një kërkese të menjëhershme. Kërkon përgjegjësi, përfaqësim të besueshëm, respektim të procedurave demokratike dhe aftësi për ta kthyer kundërshtimin qytetar në një proces ndryshimi institucional.

Sepse ndryshimi nuk matet vetëm me atë që arrijmë të kundërshtojmë apo të largojmë, por edhe me atë që jemi në gjendje të ndërtojmë dhe të konsolidojmë më pas.

Luiza Hoxhaj

20.10.2026

Të gjithë janë të nevojshëm

Shqipëria mbi të gjitha!

Në vitin 2005, pas humbjes së zgjedhjeve parlamentare, Fatos Nano dha dorëheqjen nga drejtimi i Partisë Socialiste dhe nga posti i Kryeministrit. Një gjest demokratik, një akt përgjegjësie politike që meriton të kujtohet.

Pas dorëheqjes së tij, Edi Rama mori drejtimin e Partisë Socialiste dhe, në vitin 2013, erdhi në krye të qeverisë.

 

Don't Delay Any Longer!

 

The Crisis Must Be Resolved, Not Merely Its Consequences!

The violent escalation of protests is a warning signal that cannot and must not be ignored. The situation demands responses and solutions from those who bear the political and institutional responsibility to provide them.

Had citizens' grievances, demands, and disagreements been heard and addressed in a timely manner, through appropriate means and with the necessary political will, perhaps we would not have reached this point.

But now, before the situation escalates further, action is urgently needed. Through political means, not violence! Violence, regardless of which side resorts to it, is not a solution. Arrogance is never the right approach, even when one believes oneself to be right. Still less so when exercising power.

You cannot govern by showing contempt for the people!

Listening to citizens does not necessarily mean agreeing with everything they say. It means respecting their right to be heard, to demand accountability, and to receive answers. It means acknowledging that disagreement is part of democracy and that politics exists, among other things, to find solutions through democratic engagement.

Responsibility for the way the protests have been handled lies with the political class as a whole, but not equally. The primary responsibility rests with the governing majority, which holds the instruments of power and has the capacity to offer solutions. Instead of being heard and invited into dialogue, protesters have also been met with labels, irony, and disregard. Derogatory descriptions such as “crows,” “ravens,” and similar expressions cannot substitute for meaningful responses to citizens' demands.

Yet other political forces cannot regard the protests merely as an opportunity to capitalize on public dissatisfaction. Their responsibility is not to appropriate the protests for their own purposes, but to help ensure that citizens' demands receive responses through democratic mechanisms.

Thus, between disregard and ridicule on one side, and attempts at political instrumentalization on the other, the positive energy of the protests was lost—an energy that could and should have served as a democratic instrument for reflection, dialogue, and the correction of political decisions.

Today, the protests have entered a different stage, marked by escalation and violent confrontation. But an essential distinction must be made: the loss of the positive energy that characterized the initial phase of the protests does not mean that citizens' demands have lost their legitimacy.

As long as these demands remain unresolved, they continue to require political and institutional responses. Violent escalation does not justify violence, but neither does it automatically invalidate the underlying problems that gave rise to the protests.

Therefore, ending the violence is an immediate necessity, while addressing the root causes of the crisis remains a political and institutional obligation. One cannot replace the other.

Meanwhile, allegations of foreign interference, intelligence networks, or destabilization scenarios bring back memories of Gazidede's statements in 1997. I am not equating the two situations, but history should have taught us to be cautious about explanations that risk diverting attention from the domestic causes of a crisis.

Even if such external influences exist, they can hardly gain traction without fertile ground within the country itself. And that fertile ground is created precisely by the failure to address citizens' grievances, demands, and disagreements in time, by the absence of dialogue, and by the failure to channel them through democratic and institutional processes.

Under these circumstances, the issue is not simply to stop the protests or restore calm. The crisis that gave rise to them must be resolved.

Temporary calm may create an illusion of normality, but it does not eliminate the problem. Unaddressed grievances remain like embers beneath the ashes, ready to ignite again, perhaps with even more serious consequences.

Political responsibility is not limited to managing the consequences of a crisis. It also requires identifying and addressing its causes, opening the way for dialogue, taking the necessary decisions, and, when required, having the courage to correct them.

Overcome the obsession with appearing strong, unyielding, and invincible. Correcting a decision or reconsidering a position is not a sign of weakness. On the contrary, the willingness to reflect and take corrective action may be the clearest expression of responsibility in the exercise of power.

Humility is a quality of capable and responsible leadership. It does not weaken authority; rather, it gives authority substance and legitimacy. Knowing how to listen, acknowledging the possibility of error, and having the courage to make corrections does not mean losing authority. It demonstrates the ability to exercise it in the service of citizens.

Power does not become stronger by refusing to acknowledge mistakes, but by demonstrating the ability to correct them. It is time to put an end to Balkan-style arrogance!

The first opportunity to address the crisis through timely dialogue has been lost. We must not lose the opportunity to prevent even more serious consequences.

Do not delay any longer!

Political solutions may come at a cost, but inaction and procrastination can make those costs far greater, even unbearable and irreversible.

What we need is not a temporary peace that conceals the crisis, but a solution that addresses its underlying causes. Because it is not enough for the streets to become quiet; the grievances that brought people into those streets must be addressed.

No political interest, no claim to being right, and no justification based on the exercise of power can warrant an unbearable price for citizens, society, and the country.

By Luiza Hoxhaj

Tirana, 15 October 2026