Kur zhvillimi urban sfidon natyrën: Rasti i pallatit nr. 558 në Vlorë

Nga Luiza Hoxhaj

Vetëm pak ditë para Vitit të Ri, menjëherë pas Krishtlindjeve, banorët e pallatit nr. 558 në Vlorë përjetuan një shqetësim të madh. Zhurma e fadronëve dhe skrepave mbushte zonën përreth ndërtesës, ndërsa punëtorët tentonin të vendosnin gardhe rrethues mbi murin ekzistues prej 80 cm që e rrethon pallatin. Paralelisht, filluan gërmimet për vendosjen e pilotave pranë objektit, një proces që kërcënonte strukturën e pallatit dhe sigurinë e banorëve.

Një shqetësim i veçantë lidhet me sistemin ekzistues të shkarkimit të ujërave të bardha dhe të zeza, që funksionon në mënyrë vetë-dekantimi. Ndërhyrja e projektit të ri rrezikon të shkatërrojë këtë sistem, duke mos ofruar asnjë alternativë për lidhjen e tij me rrjetin e përgjithshëm. Kjo gjendje krijon rreziqe reale për përmbytje, ndotje dhe dëmtime strukturore të pallatit ekzistues dhe të ndërtesave përreth.

Në qytetet tona po ndodh një fenomen shqetësues: ndërtesat e larta, shpesh me kate nën-tokësore për parkingje dhe zona komerciale, po ndërtohen shumë afër pallateve ekzistuese, duke cenuar ndriçimin, ventilimin dhe stabilitetin e tyre. Një rast tipik është ai pranë pallatit nr. 558 në Lagjen “Uji i Ftohtë”, ku projekti “Luzaj Tower” parashikon ndërtimin e një objekti 21–22 katësh që rrethon pallatin ekzistues në tre drejtime. Raporti i lartësisë midis ndërtesës ekzistuese dhe projektit të ri është 1:7, një tregues i qartë i cenimit të ndriçimit dhe ventilimit, si dhe i reduktimit të kapacitetit natyror për përthithjen e ujërave dhe kontrollin e mikroklimës.

Cenimi i ekosistemeve urbane dhe natyrës

Tri katet nën-tokësore të objektit të ri shtrihen rreth pallatit ekzistues, duke zvogëluar sipërfaqet e depertueshme dhe penguar rrjedhën natyrale të ujërave të shiut. Kjo rrit rrezikun e përmbytjeve dhe dëmton sistemet ekzistuese të dekantimit të ujërave të bardha dhe të zeza, jo vetëm për pallatin ekzistues, por edhe për ndërtesa të tjera në lagje. Pa zgjidhje adekuate, ndërhyrja mund të shkaktojë çarje ose dëmtime serioze strukturore në pallatin ekzistues, duke rrezikuar sigurinë e banorëve dhe stabilitetin afatgjatë të ndërtesës.

Zgjidhje të bazuara në natyrë dhe standarde evropiane

Zhvillimi i qytetit duhet të bëhet duke harmonizuar interesin e ndërtuesve me të drejtën e banorëve ekzistues, duke përdorur “Nature-Based Solutions” për të:

·         Siguruar drenazh dhe përthithje natyrore të ujërave të shiut;

·         Ruajtur dhe zgjeruar hapësirat gjelbëruese;

·         Reduktuar efektet e ngrohjes urbane dhe rreziqet klimatike;

·         Mbështetur biodiversitetin dhe cilësinë e mjedisit për banorët.

Duke u mbështetur në:

·         Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut (CEDNJ), neni 8 për të drejtën e respektimit të jetës private dhe të banimit;

·         Konventën Evropiane për Mbrojtjen e Peizazhit (Florenca, 2000) mbi ruajtjen e peizazheve urbane dhe natyrore;

·         Kartën Evropiane për Ambientin e Ndërtuar për zhvillimin e qëndrueshëm të qyteteve;

nënvizojmë se projekti i planifikuar cenon ndriçimin dhe ventilimin natyror, rrezikon integritetin strukturor dhe sistemet ekzistuese të ujërave, dhe rrit rrezikun e përmbytjeve.

Rreziku për komunitetin dhe pasuritë ekzistuese

Sipas të dhënave të INSTAT, rreth 22% e pasurive të paluajtshme në Vlorë blihet nga të huajt. Por a ia vlen të cenohet funksioni natyror, siguria dhe stabiliteti i banorëve ekzistues për këtë pjesë të tregut? Zhvillimi i qytetit duhet të bëhet duke respektuar balancën midis ndërtimit dhe natyrës, duke ruajtur infrastrukturën ekzistuese dhe hapësirat gjelbëruese.

Në finale: qyteti duhet të jetë së pari në funksion të banorëve  

Banorët e pallatit nr. 558 kanë nisur të reagojnë, sepse çdo ditë që kalon rritet rreziku për jetën e tyre dhe mirëqenien e komunitetit. Zhvillimi urban duhet të  të konsideroj dhe mbrojë banorët si dhe të përdorë zgjidhje që ruajnë sigurinë, shëndetin dhe mirëqënien e tyre krahas peizazhit dhe stabilitetit.  

Konkluzioni.  
Ky rast është një thirrje për reflektim: zhvillimi urban duhet të harmonizohet me natyrën, sigurinë dhe mirëqenien e banorëve, duke integruar zgjidhje inovative dhe duke respektuar konventat dhe standardet evropiane. Vetëm kështu Vlora mund të zhvillohet si një qytet modern, i qëndrueshëm dhe i banueshëm, ku qytetari dhe natyra kanë një vend të respektuar.

University, human capital and economic development in Albania

Universiteti, kapitali njerëzor dhe zhvillimi ekonomik në Shqipëri

Nga Luiza Hoxhaj

Në debatet e fundit mbi rolin e universiteteve si faktor jo vetëm kulturor, por edhe ekonomik dhe social, shpesh është theksuar se arsimimi dhe njohuria janë një pasuri publike strategjike, që forcon aftësinë e vendit për t’u përshtatur me transformimet teknologjike dhe ekonomike. Në Shqipëri, si kudo, sfidat e arsimit të lartë janë të lidhura ngushtë me strukturën e ekonomisë dhe me kapacitetin e sistemit prodhues për të absorbuar kapital njerëzor të kualifikuar.

Sistemi universitar shqiptar dhe kërkesa për arsim të lartë

Sipas të dhënave të INSTAT dhe UNESCO, rreth 25–30% e të rinjve shqiptarë të moshës 25–34 vjeç kanë një diplomë universitare, një nivel shumë më i ulët se mesatarja europiane (rreth 40–45%). Diferenca mes të diplomuarve dhe jo të diplomuarve në paga (wage premium) është rreth 20–25%, shumë më e ulët se në vendet si Gjermania (80%) apo Franca (30–40%).

Ky diferencim i ulët ekonomik ka dy pasoja:

1.     Redukton motivimin për të ndjekur studime universitare cilësore.

2.     Rrit emigrimin selektiv të të rinjve të kualifikuar, sidomos në fushat teknike, shkencore dhe ICT, ku kërkesa jashtë vendit është më e madhe.

Ky fenomen reflekton jo një mbingarkesë të diplomave, por mungesën e ekonomisë për të ofruar punë të kualifikuar dhe të paguar mirë.

Nënfinancimi dhe lidhja me zhvillimin ekonomik

Universitetet shqiptare përballen me financim publik të pamjaftueshëm: shpenzimet për arsimin e lartë janë rreth 0.5% e PBB-së, shumë nën mesataren europiane (~1–1.3%). Kjo ka ndikime të drejtpërdrejta në:

• cilësinë e mësimdhënies
• shërbimet për studentët dhe të drejtën për studim
• kapacitetin kërkimor dhe inovativ
• mundësinë për ndërkombëtarizim dhe bashkëpunim me industri

Në të njëjtën kohë, sistemi prodhues shqiptar është kryesisht në sektorë me vlerë të ulët dhe intensitet të ulët teknologjik, duke kufizuar absorbimin e kapitalit njerëzor të kualifikuar dhe ushqyer emigrimin e talenteve.

Një qasje e dyfishtë

Për të përmirësuar situatën, duhet ndërhyrje në dy fronte:

1. Universitete dhe kërkim shkencor

• Rritje e qëndrueshme dhe strukturore e financimit publik
• Përmirësim i infrastrukturës dhe shërbimeve studentore
• Mbështetje për ndërkombëtarizim, shkëmbime dhe transfer teknologjik
• Zhvillim i kapaciteteve kërkimore për sektorët strategjikë (IT, energji të rinovueshme, bujqësi e qëndrueshme, turizëm)

2. Sistemi prodhues dhe politika industriale

• Rritje e investimeve private dhe publike në R&D dhe inovacion
• Promovim i sektorëve me vlerë të shtuar dhe intensitet dijesh
• Lidhje më e ngushtë universitet–industria për transferimin e njohurive dhe kompetencave
• Zhvillim i strukturave që mbështesin sipërmarrjen dhe inovacionin, duke shmangur ekonominë bazuar vetëm te renditat

Vetëm një qasje e integruar mund të rrisë kërkesën për arsim të lartë, të stimulojë punësimin e të diplomuarve dhe të ndihmojë Shqipërinë të dalë nga cikli i emigrimit të talentëve dhe produktivitetit të ulët.

Reformë dhe sfidat aktuale

Reformat e fundit të MASR dhe MUR synojnë:

• përmirësimin e financimit dhe procedurave të qeverisjes
• modernizimin e sistemeve të rekrutimit dhe vlerësimit
• përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies dhe të kërkimit

Megjithatë, pa zbatim real të ligjeve ekzistuese, këto masa mund të mbeten simbolike. Propozime të reja ligjore, siç është diskutuar edhe në konferencën e rektorëve me Kryeministrin, mund të jenë të nevojshme, por parakushti i suksesit është që ligjet aktuale të implementohen me efektivitet në terren. Vetëm kështu, universitetet mund të funksionojnë sipas ligjit, të rrisin cilësinë e arsimit dhe të ndihmojnë në zhvillimin ekonomik të vendit.

Përfundim

Universiteti shqiptar është një pasuri publike strategjike, që kontribuon në:

• formimin e kapitalit njerëzor dhe social
• rritjen e kapaciteteve inovative dhe konkurruese të vendit
• zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik dhe territorial

Rritja e financimit, zbatimi real i ligjeve ekzistuese dhe përmirësimi i lidhjes me ekonominë reale janë parakushtet për një zhvillim më të qëndrueshëm, inovativ dhe gjithëpërfshirës në Shqipëri. Vetëm kështu mund të ndalet emigrimi i talenteve dhe të rritet ndikimi ekonomik i arsimit të lartë.

What Happens When We Don’t Pay Attention to Nature?

 

Recent natural events in our country — floods, landslides, and severe damage to roads, including newly built ones — compel us to ask a fundamental question:

What happens when we don’t pay attention to nature?

This question is no longer theoretical or rhetorical. It has become tangible, visible in our daily reality, and costly.

When we treat nature as an obstacle rather than a partner in development, the consequences appear in a chain:

First, nature “bills” us.

Floods, landslides, and infrastructure collapses show that ignoring geological, hydrological, and climatic characteristics is not just a technical mistake — it is a systemic risk.

Second, development becomes fragile and short-lived.

Investments that disregard landscape, terrain, and natural cycles create an illusion of progress. Roads damaged within months, buildings threatened by intense rainfall, and entire areas becoming uninhabitable show that development without nature is development against itself.

Third, the cost rises — economic, social, and human.

Continuous repairs, repeated emergencies, displacement of communities, and loss of safety strain public budgets and undermine public trust. The worst: time is lost, safety is lost, and in extreme cases, lives are lost.

In many cases, these events are not merely “natural disasters.” They reflect accumulated decisions over time: building without respecting terrain, diverting natural water flows, ignoring geological warnings, and prioritizing speed over sustainability. Yet water always finds its way, and land always reacts when overloaded beyond its capacity.

At its core: development without nature is development against itself. When we fail to manage territory wisely, territory begins to manage us — through continuous crises.

This reality calls for a fundamental shift. These events should serve as a wake-up call:

• from reaction → to prevention;
• from “build fast” → to “build in harmony”;
• from isolated engineering solutions → to nature-based solutions;
• from short-term thinking → to long-term territorial resilience.

We are very late to change the course of civic and governance behavior, in the construction sector and management of natural phenomena,  without consequences, but we are not too late to act.

Action must begin today, because tomorrow will be even later.

Nature does not negotiate. It responds — always proportionally to the attention we give it. Crises do not wait. They respond directly to how we treat land, water, and ecosystems.

Delay is no longer neutral. It is a choice.

— Luiza Hoxhaj

Çfarë ndodh kur nuk i kushtojmë vëmendje natyrës?

Ngjarjet natyrore të ditëve të fundit në vendin tonë — përmbytjet, rrëshqitjet e dherave dhe dëmtimi i rëndë i infrastrukturës rrugore, përfshirë edhe rrugë të sapondërtuara — na detyrojnë të ngremë një pyetje thelbësore:

Çfarë ndodh kur nuk i kushtojmë vëmendje natyrës?

Kjo pyetje nuk është më teorike apo retorike. Ajo ka marrë formë konkrete, të dukshme në realitetin tonë të përditshëm, me pasoja të kushtueshme.

Kur nuk e trajtojmë natyrën si një partner të zhvillimit, pasojat shfaqen zinxhir:

Së pari, natyra na “kthen faturën”.

Përmbytjet, rrëshqitjet e dherave dhe shembja e infrastrukturës tregojnë se injorimi i karakteristikave gjeologjike, hidrologjike dhe klimatike nuk është thjesht një gabim teknik, por një rrezik sistemik.

Së dyti, zhvillimi bëhet i brishtë dhe i shkurtër.

Investimet pa respekt për peizazhin, relievin dhe ciklet natyrore krijojnë një iluzion progresi. Rrugë që dëmtohen pas pak muajsh, ndërtime të rrezikuara nga reshjet intensive, dhe zona të pabanueshme tregojnë se zhvillimi pa natyrën është zhvillim kundër vetes.

Së treti, rritet kostoja  – ekonomike, sociale dhe njerëzore.

Riparimet e vazhdueshme, emergjencat e përsëritura, zhvendosja e komuniteteve dhe humbja e sigurisë rëndojnë buxhetet publike dhe minojnë besimin qytetar. Më e rënda: humbet koha, humbet siguria, dhe në raste ekstreme, humben jetë njerëzish.

Në shumë raste, këto ngjarje nuk janë thjesht “fatkeqësi natyrore”. Ato pasqyrojnë vendime të grumbulluara në kohë: ndërtime pa respektuar relievin, devijim i rrjedhave natyrore të ujit, injorim i paralajmërimeve gjeologjike dhe prioritizim i shpejtësisë mbi qëndrueshmërinë. Por kujdes: uji gjen gjithmonë rrugën e vet, dhe toka reagon kur ngarkohet përtej kapaciteteve të saj.

Në thelb: zhvillimi pa natyrën është zhvillim kundër vetes. Kur nuk e menaxhojmë territorin me mençuri, territori fillon të na menaxhojë ne — përmes krizave të vazhdueshme.

Ky realitet kërkon një ndryshim rrënjësor. Këto ngjarje duhet të shërbejnë si një thirrje për reflektim dhe ndryshim qasjeje:

• nga reagimi → në parandalim;
• nga “ndërto shpejt” → në “ndërto në harmoni”;
• nga zgjidhje të izoluara inxhinierike → në zgjidhje të bazuara në natyrë;
• nga mendimi afatshkurtër → në qëndrueshmëri territoriale afatgjatë.

Jemi shumë vonë për të ndryshuar kursin e sjelljes qytetare dhe qeverisese, në sektorin e ndërtimit dhe menaxhimit të fenomeneve natyrore,  pa pasoja, por nuk jemi shumë vonë për të vepruar.

Veprimi duhet të nisë sot, sepse nesër do të jetë edhe më vonë.

Sepse natyra nuk negocion. Ajo përgjigjet — gjithmonë proporcionalisht me nivelin e vëmendjes që i kushtojmë. Krizat nuk presin. Ato reagojnë drejtpërdrejt ndaj mënyrës si ne trajtojmë tokën, ujin dhe ekosistemet.

Vonesa nuk është më neutrale. Ajo është zgjedhje.

— Luiza Hoxhaj

---

Innovation – From Ideas to Value

By Luiza Hoxhaj

Innovation – From Ideas to Value

 Innovation is the process of turning new ideas into value, whether through products, services, business models, or novel ways of doing things. It is a complex process that goes beyond mere creativity or invention, encompassing the practical steps necessary for adoption and diffusion. Innovation builds on existing knowledge and previous solutions, fueling productivity, competitiveness, and economic growth.

Truly innovative firms and territories can significantly impact business, society, and the environment, outperforming their peers across multiple dimensions. This article draws on insights from IESE Business School’s Entrepreneurship and Innovation Center and the World Economic Forum’s Expert Network, providing a theoretical foundation for understanding innovation as a multidimensional and place-based process.

Innovation is inherently systemic: it requires the alignment of ideas, resources, governance, and adoption pathways. Each initiative—whether technological, organizational, or social—interacts with others, shaping broader territorial, urban, and economic outcomes.

---

Innovation as a Horizontal System

Territorial, Urban, and Local Economic Innovation

Territorial innovation provides the strategic and spatial foundation for development. It is rooted in the specific assets of a place—its geography, natural capital, cultural identity, institutional capacity, and human capital—and defines how a territory positions itself within wider national, regional, and global systems. Rather than pursuing short-term growth, territorial innovation establishes long-term direction, coherence, and purpose. Integrating climate resilience and environmental monitoring at this level ensures that strategic choices remain robust against ecological and social shocks. Digital innovation and data-driven approaches further support territorial planning by providing real-time insights into environmental, demographic, and economic trends.

Urban innovation translates this territorial vision into the everyday functioning of cities and towns. Once territorial direction and identity are clearly defined, innovation naturally shifts to the urban scale, where strategic choices materialize within the physical, social, and functional fabric of the city. Through sustainable mobility, climate-resilient public spaces, energy-efficient buildings, circular waste management, and participatory governance, urban innovation turns abstract strategies into lived experience. Smart city solutions and active community engagement enhance the impact of urban interventions, ensuring they are inclusive, adaptive, and responsive to citizens’ needs.

Urban transformation, however, can only be sustained if it is supported by a dynamic and adaptive local economy, making local economic innovation the essential link between spatial change and long-term value creation. Local economic innovation concerns how businesses, entrepreneurs, social enterprises, and public–private partnerships generate value, create employment, and retain benefits within the community. When aligned with territorial assets and urban priorities, it strengthens competitiveness while reinforcing social cohesion. Feedback loops among the three dimensions enable lessons learned in one domain to inform and enhance interventions in the others, facilitating scalable and replicable solutions.

Taken together, these three dimensions form a coherent innovation pathway, in which place, city, and economy evolve through mutual reinforcement rather than in isolation. Strategic collaboration with neighboring regions and international partners can further amplify impact, supporting cross-border initiatives, knowledge exchange, and regional development synergies.

---

Horizontal Innovation Framework (Conceptual Table)

Dimension	Focus	Key Actions	Policy / Funding Link
Territorial Innovation	Strategic spatial planning, identity, positioning	Integrated planning, climate resilience, digital tools, ecosystem protection	EU Cohesion Policy, Green Deal, IPA III
Urban Innovation	Implementation in the city, lived experience	Sustainable mobility, climate-resilient public spaces, energy-efficient buildings, participatory governance	Green Deal urban initiatives, IPA III urban development
Local Economic Innovation	Value creation, local competitiveness, social inclusion	Business models in sustainable tourism, blue economy, renewable energy, agri-food systems, skills development, public-private partnerships	IPA III economic development, EU Cohesion Policy, cross-border collaboration

---

Vlora as a Living Laboratory for Territorial, Urban, and Local Economic Innovation

Aligning Local Transformation with EU Cohesion Policy, IPA III, and the European Green Deal

Innovation in Vlora begins at the territorial level, where long-term direction, identity, and positioning are defined. As a coastal territory with strategic access to the Adriatic and Ionian seas, rich biodiversity, and strong cultural capital, Vlora is experiencing growing development pressures alongside increasing environmental risks.

In line with the place-based approach of EU Cohesion Policy, territorial innovation in Vlora emphasizes integrated spatial planning, sustainable coastal governance, and recognition of land and sea as finite resources. This territorial perspective aligns closely with the European Green Deal, particularly regarding climate adaptation, ecosystem protection, and sustainable use of marine and coastal assets. Within the IPA III framework, such an approach strengthens territorial cohesion and enhances the city’s capacity to absorb and effectively utilize European funds. Digital tools and data-driven planning increasingly support the territorial strategy, providing actionable insights for decision-making and monitoring.

Once territorial direction is established, innovation moves to the urban scale, where strategic priorities are translated into concrete interventions. Urban innovation in Vlora focuses on climate-resilient waterfront development, sustainable mobility systems, energy efficiency, circular waste management, and high-quality public spaces. These urban transformations reflect both local needs and EU policy priorities, reinforcing Green Deal objectives and IPA III investments in green infrastructure and inclusive urban services. Community engagement and participatory governance ensure that urban innovations respond to citizens’ needs and aspirations, fostering inclusion, adaptability, and social cohesion.

Urban and territorial transformation ultimately require a strong economic foundation. Local economic innovation in Vlora ensures that spatial and environmental improvements translate into durable economic and social outcomes. This involves fostering new business models and value chains in sustainable tourism, the blue economy, renewable energy, agri-food systems linked to the hinterland, and creative industries. Through skills development, entrepreneurship support, and public–private partnerships, local economic innovation contributes to job creation, competitiveness, and social inclusion—core objectives of both IPA III and EU Cohesion Policy. Feedback loops allow lessons learned from economic initiatives to inform urban and territorial strategies, ensuring that growth is sustainable, resilient, and inclusive.

---

References (selected, for publication-ready version)

• Siota, J., Prats, M. J., Zott, C., Klueter, T., & Pacheco, D. (2021). Innovation: Turning ideas into value. IESE Business School – Entrepreneurship & Innovation Center.
• World Economic Forum. (2021). The Global Innovation Index and Expert Network Insights.
• OECD. (2019). Territorial Innovation and Regional Development.
• European Commission. (2020). European Green Deal: Territorial and Urban Implications.
• Forcada, N., & Prats, M. J. (2020). Urban Innovation and Smart Cities: Linking Governance, Technology, and Place.
• European Commission. (2021). IPA III Programming Document.
• European Commission. (2020). Cohesion Policy in Practice: Place-Based Innovation.

 

The Growing Presence of Acting Mayors in Albania: A Democratic Challenge

In recent years, Albania has witnessed a steady increase in the number of acting mayors (kryetarë të komanduar). At first glance, this might seem like a mere technical or administrative matter. However, in reality, the implications are far more profound—directly affecting democracy at the local level, the quality of representation, and the legitimacy of public authority.

Why does this matter?

Local government is the closest level of governance to citizens. Decisions made by municipalities shape the quality of daily life, guide investments, and define the future of entire territories for decades. When a municipality is led by an acting mayor rather than an elected one, citizens lose the essential guarantee of democratic legitimacy. Authority is exercised without direct accountability to the people.

Risks of prolonged interim leadership

1. Weakening of democratic standards – Acting mayors are not elected by citizens, and their mandate is temporary. Extending their role beyond short emergencies undermines the very foundation of representative democracy.

2. Distorted decision-making – Strategic decisions with long-term consequences may be made without proper legitimacy. This creates the risk of irreversible mistakes in urban planning, infrastructure, and local development.

3. Erosion of public trust – Citizens who already feel distant from politics may become more skeptical and disengaged when they see that their leaders are appointed rather than chosen.

The urgency of the moment

We are currently at a critical juncture: municipalities across Albania are about to take decisions that will shape development for generations to come. If these decisions are made under interim leadership, the costs will be high and difficult to reverse. Local democracy must not be put on hold.

What should be done?

• Clear timelines: The law should set strict deadlines for how long an acting mayor can serve.

• Priority to elections: By-elections should be organized without delay, guaranteeing that citizens can choose their representatives.

• Strengthening local governance: Institutional reforms are needed to ensure that municipalities are not left in a state of prolonged provisional leadership.

Conclusion

Acting mayors (kryetarë të komanduar) may seem like a technical solution, but in reality, they represent a democratic challenge. Albania’s path toward stronger democracy and European integration requires commitment not only at the national level but also in the municipalities, where citizens most directly experience governance. Democracy cannot function properly without legitimate and accountable local leaders.

---