Beyond What I Knew About Ahmet Demaj

There is something that has made me reflect in recent days on one of the oldest and most powerful bonds in human life: the ancestral cult.

Respect for our ancestors, remembrance of them, appreciation of who they were and of what they left behind is a value found, in different forms, almost everywhere among human societies. Perhaps one of the origins of human social life itself lies here: from the family to the clan, from the village to the city and eventually to nations, so much of what we have built rests upon the connection between generations, upon memory, and upon the need not to lose those who came before us.

But this connection does not move only from descendants toward ancestors. It also extends forward, beyond us. Children, grandchildren and the generations that follow are our treasures. We love them, and they love us, with a love that is sometimes greater than the words we know how to say. Perhaps this is precisely why we should express our love and appreciation for them, and for one another, whenever we have the opportunity. Because one day, what we have given them becomes part of their memory of us.

This came to my mind recently when I had the opportunity to see another dimension of Ahmet Demaj: the way he values his family, his children, grandchildren and the way they, beyond the bonds of family, value and love him.

I was touched by this beautiful circle of love and appreciation between generations. Because beyond what a person does in public life, in his profession, in society or for his country, there is another, deeper world — the world in which we live through the relationships we have built and through the memory we leave in the people who are ours.

And this made me see Ahmet once again beyond what I had known about him.

I have known Ahmet Demaj for more than 30 years.

The first coffee I had with Ahmet was at his home in Vëlcë, prepared by his wife, the unforgettable teacher Mirjani. It was 1999. I had gone there with my nephew to ask for his opinion and support for Fatos Nano, then Chairman of the Socialist Party, in connection with the developments taking place within the party.

Many years have passed since then. Over those years, I came to know the talented teacher, colleague and political collaborator, patriotic activist, publicist and serious, thoughtful and courageous intellectual. These were the impressions formed during a long acquaintance, through different periods and circumstances.

But recently, another coffee gave me the opportunity to see some other dimensions of Ahmet. It seems remarkable how long one can know a person and still discover dimensions of them that one had never seen before.

After I made an appreciative comment about his work at the head of the Labëria Association, Vlora Branch, I also made a suggestion regarding what I believed the association should do to bring the Labëria Club to life as its successor. This was long before the protests in Vlora over this issue began.

With the courtesy that characterizes him, Ahmet told me that efforts had not been lacking and invited me for a coffee, so that we could discuss the matter and bring our contributions together. The coffee was postponed for a while for family reasons, but eventually we had it.

That conversation gave me the opportunity to learn more about the work of the Association, but also about a part of Ahmet’s personal activity of which, strangely enough, I knew far less than I should have, considering how rich his overall contribution had been.

I learned more about his work beyond journalism, which I had known through his writings published over the years in the press. I learned about his contribution and expertise in rural development and microfinance. In other words, beyond the Ahmet I had known for years, other dimensions of his personality and work were beginning to unfold before me.

At that meeting, he gave me his latest book, I Hear Your Voice. And this is where another acquaintance with Ahmet began.

With his particular modesty, as a man who speaks more about others and promotes people, his homeland and Labëria than himself, Ahmet had allowed very little to be known about what he himself had done over the years. But what Ahmet does not tell in conversation, the book reveals.

I began reading it last night and, to put it simply, the reading swept me away. I did not put it down until I had finished it. Before me rose the figure of a man who had done so much, written so much, studied and researched so many fields and dimensions of life, always with a clear inclination to discover values, bring them into the light, elevate them and promote them.

But what particularly attracted me was the way Ahmet chose to tell his own story. He does not place himself at the centre of the book. Instead, he entrusts that task to the voices of colleagues, collaborators, friends, students, contemporaries, fellow villagers and ordinary people who have shared a part of their lives with him.

This is a particular challenge. Because choosing to tell your story through the words of others requires a rare kind of wealth: the wealth of relationships built on honesty and trust. And Ahmet seems to meet that challenge precisely through that wealth.

Throughout the pages of the book, one encounters the wisdom and depth of his thinking, both in what he has written himself and in what others have brought through their memories and testimonies. One encounters sincerity and a disarming simplicity, among the most distinctive qualities of this personality.

The circle of people appearing in the book is impressive as well. They come from very different worlds: academics and professionals, but also ordinary citizens, students, contemporaries and fellow villagers. Each brings a piece of Ahmet, but also a piece of the time and place in which he lived and worked.

And so, without placing himself at the centre, Ahmet succeeds in speaking about himself.

The book also taught me that his concerns and commitment to the values of his homeland have not been limited to historical sites. They have also extended to issues such as the Naval Academy, the Higher Aviation School and others, revealing a much broader interest in memory, knowledge and the human and institutional wealth of the country.

Perhaps this is why, when I closed the book, I had the feeling that I had just met another Ahmet. Or, more precisely, an Ahmet who, with his simplicity, had always been there, but whom I had not yet known in the full dimension of his work and activity.

But I Hear Your Voice, beyond introducing us to its author, also conveys a series of messages that go beyond the person himself: messages about responsibility toward one's homeland, the value of memory, the need to preserve and promote what deserves not to be forgotten and, above all, the importance of civic engagement.

Because Ahmet does not simply remember, observe or speak. He searches, studies, researches, writes, gathers testimonies, meets people and tries to pass on to others what he has discovered and what he believes has value. And here, for me, lies one of his most beautiful messages: to lead by example.

We are looking at a man in his eighties who continues to devote so much positive energy to people, to his homeland, to memory and to the values he believes should be preserved and promoted. He studies, researches, writes, listens, gathers, remembers and passes things on. And he does all this quietly, without placing himself at the centre of attention.

It is a beautiful reminder that civic engagement has no retirement age. As long as you have something to give, you also have a reason to search, to learn, to contribute and to give others something of what you have gathered throughout your life.

Perhaps this is also one of the lessons I took from the book: that the value of a life is measured not only by what you have done for yourself, but also by what you have discovered, preserved and left behind for others.

And Ahmet's four books do honour to any library, including my own, as an added value. Not only as books by an old friend, but as evidence of a body of work, thought and commitment that deserves to be read, preserved and passed on.

Thank you, Ahmet Demaj, for the book, for this new encounter, and above all, for the example of a man who continues to believe that there is always something more to do, something more to say and something more to give to others.

Luiza Hoxhaj
18 September 2026

Përtej asaj që dija për Ahmet Demajn

Ka diçka që më ka bërë të mendoj këto ditë për një prej lidhjeve më të hershme dhe më të fuqishme të njerëzimit: kultin e paraardhësve.

Respekti për të parët, kujtesa e tyre, vlerësimi për atë që kanë qenë dhe për atë që kanë lënë pas, është një vlerë që e gjejmë, në forma të ndryshme, pothuajse kudo  në botë. Ndoshta aty gjendet edhe një prej zanafillave të vetë jetës shoqërore: nga familja te fisi, nga fshati te qyteti e deri te kombet, gjithçka duket se është ndërtuar edhe mbi lidhjen mes brezave, mbi kujtesën dhe mbi nevojën për të mos i humbur ata që kanë qenë para nesh.

Por kjo lidhje nuk shkon vetëm nga pasardhësit te paraardhësit. Ajo vazhdon edhe përpara nesh si një marrëdhënie e ndërsjelltë. Fëmijët, nipërit dhe mbesat janë thesaret tona. I duam dhe na duan me një dashuri që ndonjëherë është më e madhe se fjalët që dimë të themi. Dhe ndoshta pikërisht për këtë duhet ta shprehim dashurinë dhe vlerësimin tonë për ta, por edhe për njëri-tjetrin, sa herë që kemi mundësi. Sepse një ditë, ajo që u kemi dhënë atyre bëhet pjesë e kujtesës së tyre për ne.

Kjo më erdhi ndër mend kur, kohët e fundit, pata mundësinë të shihja nga afër një tjetër dimension të Ahmet Demajt: mënyrën se si ai e vlerëson familjen e tij, fëmijët, nipërit e mbesat, dhe mënyrën se si ata, përtej lidhjes familjare, e vlerësojnë dhe e duan atë.

Më bëri përshtypje ky qark i bukur i dashurisë dhe i vlerësimit mes brezave. Konstatoj se përtej asaj që një njeri bën në jetën publike, në profesion, në shoqëri apo për vendin e tij, ekziston një botë më e thellë, ajo ku njeriu jeton përmes marrëdhënieve që ka ndërtuar dhe përmes kujtesës që lë te njerëzit e vet.

Dhe kjo më bëri të shoh edhe një herë Ahmetin përtej asaj që dija për të.

Me Ahmet Demajn më lidh një njohje prej mbi 30 vitesh.

Kafenë e parë me Ahmetin e kam pirë në shtëpinë e tij, në Vëlcë, përgatitur nga bashkëshortja e tij, e paharruara mësuese Mirjani. Ishte viti 1999. Kisha shkuar atje me nipin tim për t’i kërkuar mendim dhe mbështetje për Fatos Nanon, në atë kohë Kryetar i Partisë Socialiste, në lidhje me proceset që po zhvilloheshin në parti.

Që atëherë kanë kaluar shumë vite. Gjatë tyre kam njohur mësuesin e talentuar, kolegun dhe bashkëpunëtorin në politikë, veprimtarin atdhetar, publiçistin dhe intelektualin serioz, të matur e kurajoz. Këto kanë qenë përshtypjet e krijuara gjatë një njohjeje të gjatë, në periudha dhe rrethana të ndryshme.

Por kohët e fundit, një tjetër kafe më dha mundësinë të shihja edhe disa dimensione të tjera të Ahmetit. Më duket interesante se prej sa shumë kohe mund të njohësh një njeri dhe, përsëri, të zbulosh tek ai dimensione që nuk i kishe parë më parë.

Pas një komenti vlerësues që i bëra për punën e tij në krye të Shoqatës Labëria, Dega Vlorë, i bëra edhe një sugjerim lidhur me përpjekjet që, sipas meje, duhej të bënte shoqata për të jetësuar Klubin Labëria, si pasardhëse e saj. Kjo ndodhte shumë kohë përpara se të fillonin protestat në Vlorë për këtë çështje.

Me mirësjelljen që e karakterizon, Ahmeti më tha se përpjekjet nuk kishin munguar dhe më ftoi për një kafe, për të diskutuar e për të bashkuar kontributet. Kafeja u shty pak, nga unë, për arsye familjare, por më në fund u pi.

Biseda me të më dha mundësinë të njihja më nga afër veprimtarinë e Shoqatës Labëria, Dega Vlorë, por edhe një pjesë të veprimtarisë së tij personale, për të cilën, çuditërisht, dija shumë më pak në raport me të tërën, e cila ishte shumë më e pasur.

Aty mësova më në detaje aktivitetin e tij  përtej publiçistikës, njohur  përmes shkrimeve të botuara ndër vite në shtypin e shkruar. Mësova për kontributin dhe ekspertizën e tij në zhvillimin rural dhe në fushën e mikrofinancave. Pra, përtej asaj që njihja prej vitesh, po shpaloseshin përpara meje dimensione të tjera të figurës së tij.

Në atë takim më dhuroi librin e tij të fundit, Dëgjoj zërin tuaj. Dhe këtu nisi një tjetër njohje me Ahmetin.

Me modestinë e tij të veçantë, si një njeri që më shumë flet për të tjerët dhe promovon njerëzit, vendin e vet dhe Labërinë sesa vetveten, Ahmeti kishte bërë që shumë pak të dihej për atë që kishte bërë ai vetë gjatë këtyre viteve. Por atë që nuk  tregon në biseda Ahmeti,e zbuloi libri.

Fillova ta lexoj mbrëmë dhe, për ta thënë thjesht, leximi më përpiu. Nuk e lashë nga dora deri sa e mbarova. Përpara meje u lartësua figura e një njeriu që kishte bërë aq shumë, kishte shkruar aq shumë, kishte studiuar dhe hulumtuar në kaq shumë fusha e dimensione, gjithnjë me një prirje të qartë për të zbuluar vlera, për t’i nxjerrë në dritë, për t’i lartësuar dhe për t’i promovuar.

Por ajo që më tërhoqi veçanërisht ishte mënyra se si Ahmeti ka zgjedhur të rrëfejë veten. Ai nuk e vendos veten në qendër të librit. Përkundrazi, ia beson këtë detyrë zërave të kolegëve, bashkëpunëtorëve, miqve, nxënësve, bashkëkohësve, bashkëfshatarëve dhe njerëzve të thjeshtë që kanë ndarë me të një pjesë të jetës.

Kjo është një sfidë e veçantë. Sepse të zgjedhësh të tregosh veten përmes fjalës së të tjerëve kërkon një pasuri të rrallë: pasurinë e marrëdhënieve të ndërtuara me ndershmëri dhe besim. Dhe Ahmeti duket se e përballon këtë sfidë pikërisht përmes asaj pasurie.

Në faqet e librit ndesh urtësinë dhe thellësinë e mendimit të tij, qoftë në ato që ka shkruar vetë, qoftë në ato që të tjerët kanë sjellë përmes kujtimeve dhe dëshmive. Ndesh sinqeritetin dhe një thjeshtësi çarmatosëse, që janë ndër vlerat më të veçanta të këtij personaliteti.

Impresionues është edhe rrethi i njerëzve që shfaqen në libër. Vijnë nga botë shumë të ndryshme: akademikë e profesionistë, por edhe qytetarë të thjeshtë, nxënës, bashkëkohës e bashkëfshatarë. Secili sjell një copëz të Ahmetit, por edhe një copëz të kohës dhe të vendit ku ai ka vepruar.

Dhe kështu, pa e vendosur veten në qendër, Ahmeti arrin të flasë për veten.

Nga libri mësova gjithashtu se shqetësimet dhe angazhimet e tij për vlerat e vendit nuk janë kufizuar vetëm te objektet historike. Ato kanë prekur edhe çështje si Akademia e Marinës, Shkolla e Lartë e Aviacionit e të tjera, duke treguar një interes shumë më të gjerë për kujtesën, dijen dhe pasurinë njerëzore e institucionale të vendit.

Kjo është ndoshta arsyeja pse, pasi e mbylla librin, pata ndjesinë se sapo kisha njohur një Ahmet tjetër. Ose, më saktë, një Ahmet që me thjeshtësinë e tij kishte qenë gjithmonë aty, por që unë nuk e kisha njohur ende në të gjithë dimensionet veprimtarinë e tij.

Por Dëgjoj zërin tuaj, përtej  njohjes  me autorin përcjell edhe një seri mesazhesh që shkojnë përtej personit të tij: mesazhe për përgjegjësinë ndaj vendit, për vlerën e kujtesës, për nevojën për të ruajtur e promovuar atë që meriton të mos harrohet dhe, mbi të gjitha, për rëndësinë e angazhimit qytetar.

Sepse Ahmeti nuk mjaftohet të kujtojë, të vërejë apo të flasë. Ai kërkon, studion, hulumton, shkruan, mbledh dëshmi, takon njerëz dhe përpiqet t’ua përcjellë edhe të tjerëve atë që ka zbuluar e që beson se ka vlerë. Dhe këtu, për mua, qëndron edhe një nga mesazhet më të bukura të tij: të udhëheqësh përmes shembullit.

Kemi të bëjmë me një njeri që, në vitin e 80-ta të jetës së tij, vazhdon të shpenzojë kaq shumë energji pozitive për njerëzit, për vendin, për kujtesën dhe për vlerat që beson se duhen ruajtur e promovuar. Studion, hulumton, shkruan, dëgjon, mbledh, kujton dhe përcjell. Dhe e bën këtë pa zhurmë, pa e vendosur veten në qendër të vëmendjes.

Është një kujtesë e bukur se angazhimi qytetar nuk ka një moshë pensioni. Për sa kohë ke diçka për të dhënë, ke edhe arsye për të kërkuar, për të mësuar, për të kontribuar dhe për t’u dhënë të tjerëve diçka nga ajo që ke mbledhur gjatë jetës.

Ndoshta ky është edhe një nga mësimet që mora nga libri: se vlera e një jete nuk matet vetëm me atë që ke bërë për veten, por edhe me atë që ke zbuluar, ruajtur dhe lënë pas për të tjerët.

Dhe katër librat e Ahmetit, i bëjnë nder çdo biblioteke, përfshi  bibliotekën time, si një vlerë e shtuar. Jo vetëm si libra të një miku të vjetër, por si dëshmi të një pune, të një mendimi dhe të një angazhimi që ia vlen të lexohet, të ruhet dhe të përcillet.

Faleminderit, Ahmet Demaj, për librin, për këtë njohje të re dhe, mbi të gjitha, për shembullin e një njeriu që vazhdon të besojë se gjithmonë ka diçka për të bërë, për të thënë dhe për t’u dhënë të tjerëve.

Luiza Hoxhaj

18.09.2026

The Missing Index of the Knowledge Economy

A reflection from 2012 — still relevant today

I came across these notes I wrote back in March 2012, prompted by a simple question from a talented young woman: Do we have a Knowledge Index for Albania?

At the time, I was surprised that I could not find such an indicator in our national statistics. I looked instead at the World Bank’s Knowledge Assessment Methodology and at the broader indicators related to education, innovation, institutions, human capital and ICT.

Fourteen years later, the question remains remarkably relevant.

We have moved forward in many ways. Yet the fundamental challenge remains: How do we measure our capacity to create, absorb, use and disseminate knowledge—and how do we know whether we are improving?

A country cannot build a knowledge economy simply by speaking about innovation, digitalisation or human capital. It needs to know where it stands, what its weaknesses are, and whether its policies are actually changing the indicators that matter.

That is why I am bringing this 2012 reflection back to attention today.

Perhaps some of the terminology and data are now dated. The question, however, may be even more important today than it was then.

Can Albania become one of those small countries from which even larger countries come to learn?

That was the dream I wrote about in 2012.

I still believe it is worth pursuing.

Indeksi i munguar i Ekonomisë së Dijes

I wrote these notes following a question from a talented young woman—highly demanding of herself, deeply committed to learning, and constantly seeking new knowledge and ways to update her skills. She asked me whether I had any data on a Knowledge Index for our country.

To tell the truth, although I had been increasingly involved in this field in those years, I had not come across such an indicator, just as I had not encountered many others, in our national statistics.

Since she had already conducted her own research, I recommended that she consult the World Bank website, which she had already visited, as well as the Human Development Report and the Literacy Index, one of the indicators associated with the Millennium Development Goals. In my view, these sources would indirectly lead her towards this missing indicator.

It is well known that the World Bank has developed one of the broadest international databases of comparable indicators, covering the main economic and social variables relevant to assessing a knowledge-based society.

In 2009, it applied the Knowledge Assessment Methodology (KAM), which collected data for 146 countries using 109 qualitative and structural indicators. These were made available through an interactive tool that allowed users to select and aggregate the available data in different ways.

The variables were selected to represent four pillars considered fundamental to the knowledge economy, making it possible to assess the competitiveness of different national systems.

These four pillars are:

1. An economic incentive and institutional regime capable of providing sound economic policies and effective institutions, allowing the efficient use of resources and encouraging creativity, as well as the use and dissemination of existing and newly created knowledge.

2. An efficient innovation system, formed by enterprises, research centres, universities and other organisations capable of contributing to the creation of global knowledge, as well as its assimilation and adaptation to local needs.

3. An educated population, providing a workforce with high levels of education and competencies, capable of using and sharing knowledge with others and creating new knowledge.

4. A modern and appropriate information infrastructure, based on the dissemination of information and communication technologies, facilitating the efficient creation, implementation and dissemination of information.

Each of these four pillars included three areas, composed of a subset of indicators considered significant for assessing two types of indices.

The Knowledge Economy Index (KEI) was intended to measure the ability of different countries to compete within a modern knowledge economy.

Among the indicators included in the KEI, and which I considered particularly relevant for Albania, were:

(1) Tariff and non-tariff barriers, measuring the level of economic freedom;

(2) Regulatory quality, measuring the incidence of policies that are not market-friendly, including price controls, inadequate banking supervision and the perception of excessive burdens in areas such as foreign trade and entrepreneurship;

(3) Rule of law, measuring the level of confidence in and acceptance by economic actors of the rules governing society, including the perception and incidence of violent and non-violent crime, as well as the effectiveness and security of the law in relation to contracts.

The Knowledge Index (KI), meanwhile, measured “the ability of a country to generate, adapt and disseminate knowledge”. It represented the overall knowledge potential of a given country and was independent of the political and institutional factors that could either facilitate or constrain it.

The Knowledge Economy Index according to the World Bank

The table below shows the share of world high-technology exports by regions and countries in 2005.

And here is the framework developed by the World Bank to describe and arrive at these indicators.

From all this, the need to build a contemporary vision for assessing and producing knowledge becomes clear.

The inability to measure ourselves against others should, in this case, serve first as an obligation to develop these indicators and obtain a realistic picture of our situation at a given moment.

But even more importantly, it should become a continuous objective: to update and improve these indicators over time.

This would allow us to identify the weaknesses of our system and, in turn, make the necessary improvements.

In this way, our schools and our practices could eventually make us visible not only in our national statistics, but also in the statistics of high-technology exports—just as happens in other countries that are as small as Albania in size and population, but much more structured than we are.

We already have positive examples showing that a school in a small country can export talent. We see it in ballet, in opera, and in instrumental music.

We can very well become one of those small countries from which even larger countries come to learn.

Let this be our dream.

To make it a reality requires a great deal of work, effort and sweat. It requires ambitious young people, curious minds and people full of dreams who want to make Albania a better place.

Luiza Hoxhaj

Tirana, 22 March 2012

Gjiri i Vlorës: Sa mund të zhvillohemi pa humbur atë që kemi?

Kur deti nuk është thjesht ujë, peizazhi nuk është thjesht pamje dhe toka nuk është thjesht një sipërfaqe për t’u ndërtuar

Në gusht të vitit 2026, letra e hapur e nënshkruar nga 212 arkitektë, urbanistë dhe profesionistë të territorit, në reagim ndaj çështjeve të ngritura nga “Albanian Files”, hapi një debat të rëndësishëm mbi mënyrën se si po trajtohen territori, peizazhi dhe investimet e mëdha në Shqipëri.

Ky debat më shtyu të rikthehem te një territor që e njoh mirë, por që ndoshta ende nuk po e lexojmë në të gjithë kompleksitetin e tij: Gjiri i Vlorës.

Këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me pyetjen nëse duhet apo nuk duhet të ndërtohet një kullë, një resort apo një strukturë tjetër turistike. Kemi të bëjmë me një sistem territorial ku deti, qyteti, lagunat, bregdeti, biodiversiteti, peizazhi dhe ekonomia lokale janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën.

Prandaj pyetja që dua të vendos në qendër të vëmendjes një pyetje që prej kohësh kërkon një përgjigje serioze: Çfarë lloj zhvillimi mund të përballojë Gjiri i Vlorës pa konsumuar vetë pasuritë mbi të cilat mbështetet e ardhmja e tij?

Konsideruar projektet e reja turistike dhe rezidenciale, transformimin e vijës bregdetare, planet për zhvillime në Nartë e Zvërnec dhe ritmin me të cilin po ndryshon peizazhi urban i Vlorës, mendoj se përtej çdo projekti të veçantë qëndron një çështje shumë më e madhe.

Ne po flasim për një territor të tërë. Një territor ku deti lidhet me lagunat, malet me bregdetin, qyteti me peizazhin, turizmi me ekonominë lokale dhe natyra me mirëqenien e njerëzve.

Dhe kur të gjitha këto marrëdhënie fillojnë të ndryshojnë njëkohësisht, pyetja nuk mund të jetë vetëm sa investime mund të tërheqim. Duhet të pyesim: Sa mund të zhvillohemi pa humbur atë që kemi?

Një saktësim i nevojshëm: Gjiri nuk është një lagunë

Ka qarkulluar prej kohësh një shifër prej 90 ditësh si kohë e nevojshme për rinovimin e ujit të Gjirit të Vlorës. Kjo shifër nuk duhet t’i atribuohet në mënyrë të përgjithshme gjirit detar.

Gjiri i Vlorës nuk është një sistem lagunor i mbyllur. Ai komunikon me detin përmes hapësirës midis Karaburunit dhe Sazanit dhe është pjesë e sistemit më të gjerë Adriatiko-Jonian. Qarkullimi i masave ujore ndikohet nga rrymat, erërat, topografia dhe kushtet e ndryshueshme hidrodinamike.

Ndryshe është situata në Lagunën e Nartës dhe në Lagunën e Orikumit, të cilat janë sisteme lagunore me karakteristika të ndryshme dhe me shkëmbim më të kufizuar me detin. Ky dallim është i rëndësishëm.

Por korrigjimi i shifrës 90 ditë nuk e zbeh shqetësimin për të ardhmen e Gjirit. Përkundrazi. Sepse problemi nuk është të gjejmë një numër magjik që na tregon se kur “mbytet” gjiri. Problemi është të kuptojmë kapacitetin real të një sistemi territorial ndaj presioneve që po i shtohen njëri-tjetrit.

Një det që shkëmben ujë me sistemin detar nuk është një det pa kufij.

Posidonia: infrastruktura që natyra na ka dhënë falas

Në fund të detit ndodhet një pasuri që rrallë hyn në llogaritjet ekonomike të zhvillimit. Quhet Posidonia oceanica.

Shpesh ngatërrohet me algat, por Posidonia oceanica nuk është algë, është një bimë detare e mirëfilltë. Livadhet e saj janë ndër ekosistemet më të rëndësishme të Mesdheut. Ato kontribuojnë në oksigjenimin e ujërave dhe luajnë një rol të rëndësishëm në ciklin e karbonit, stabilizimin e sedimenteve, mbrojnë fundin detar dhe bregdetin nga proceset e erozionit,ruajtjen e biodiversitetit dhe krijimin e habitateve për shumë specie detare.

Por Posidonia është edhe një tregues i rëndësishëm i gjendjes së ekosistemit. Ajo kërkon ujë relativisht të pastër dhe dritë të mjaftueshme. Rritja e turbullirës, sedimentimi, ndotja dhe ndërhyrjet fizike në fundin detar mund të ndikojnë në mbijetesën e saj.

Mënyra më e mirë për ta kuptuar vlerën e saj është ta shohim si një infrastrukturë natyrore. Ne ndërtojmë impiante. Ndërtojmë kanale. Ndërtojmë barriera. Ndërtojmë sisteme mbrojtëse. Ndërsa natyra ka ndërtuar, pa faturë dhe pa mirëmbajtje njerëzore, një sistem të tërë që kontribuon në funksionimin e detit.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja që zakonisht mungon në diskutimet për investimet: Sa do të kushtonte të zëvendësonim me infrastrukturë artificiale atë që një ekosistem natyror na ofron falas?

Kur një livadh Posidonia dëmtohet nga turbullira, sedimentimi, ankorimet, ndërhyrjet fizike apo përkeqësimi i cilësisë së ujit, nuk kemi humbur thjesht një bimë. Kemi humbur një pjesë të infrastrukturës natyrore të territorit.

Dhe këtu qëndron paradoksi. Një resort mund të ndërtohet për disa vite. Një kullë mund të ngrihet brenda pak vitesh. Por një ekosistem detar i zhvilluar ndërtohet nga natyra në një shkallë kohore krejt tjetër.

Ne mund të ndërtojmë shumë shpejt atë që shohim mbi sipërfaqe dhe të shkatërrojmë shumë më ngadalë atë që nuk e shohim poshtë saj. Prandaj mbrojtja e Posidonia oceanica nuk është romantizëm ambientalist.

Mbrojtja e këtyre livadheve nuk është thjesht një çështje e biodiversitetit. Është një çështje e kapitalit natyror të Gjirit. Dhe kapitali natyror duhet të hyjë në llogarinë e zhvillimit.

Dhe këtu lidhet edhe ekonomia lokale. Peshkimi artizanal, biodiversiteti detar dhe turizmi i qëndrueshëm nuk janë sektorë të shkëputur nga gjendja ekologjike e detit. Ato varen drejtpërdrejt prej saj. Nëse ekosistemi dobësohet, humbja nuk është vetëm ekologjike. Ajo bëhet ekonomike dhe sociale.

Vertikaliteti: kur kursimi i tokës bëhet justifikim për intensifikimin

Një nga argumentet më të njohura në favor të ndërtimeve të larta është i thjeshtë: Nëse ndërtojmë lart, kursejmë tokë. Në teori, po. Por në praktikë pyetja është më komplekse. Çfarë ndodh me tokën që pretendojmë se po kursejmë?

Nëse vertikaliteti përdoret për të reduktuar gjurmën e ndërtesës dhe për të krijuar realisht hapësira publike, gjelbërim, sheshe, ajrosje dhe akses më të mirë në qytet, atëherë ai mund të jetë një instrument urbanistik i dobishëm.

Por nëse vertikaliteti bëhet mënyrë për të rritur maksimalisht sipërfaqen e shitshme mbi një truall të kufizuar, atëherë nuk kemi më thjesht kursim toke. Kemi intensifikim të vlerës së tokës. Dhe këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm: Kulla nuk është problemi. Modeli i përdorimit të kullës është problemi. Nëse investitori përfiton nga:

• lartësia,
• pamja,
• densiteti,
• rritja e sipërfaqes së shitshme,

por qyteti përballon:

• më shumë trafik,
• më shumë presion mbi ujësjellësin dhe kanalizimet,
• më shumë kërkesë për parkim,
• më pak hapësirë publike,
• më shumë hije,
• më shumë presion mbi shërbimet publike,

atëherë kemi një problem që nuk mund të zgjidhet vetëm me estetikë arkitekturore. Përfitimi është privat. Kostoja bëhet territoriale. Ky është një nga problemet më të rëndësishme të zhvillimit urban.

Prandaj pyetja nuk duhet të jetë: Sa kate mund të lejojmë? Por: Çfarë sasie dhe cilësie urbane krijon çdo njësi shtesë intensiteti?

Një qytet nuk jeton vetëm në metra katrorë. Ai jeton në hapësirën midis tyre. Në trotuare. Në parqe. Në sheshe. Në vende ku fëmijët luajnë. Në vende ku të moshuarit ulen. Në rrugët ku njerëzit takohen pa qenë të detyruar të konsumojnë.

Këto nuk janë hapësira “të mbetura”. Janë infrastruktura sociale e qytetit. Në të kundërt qyteti humbet misionin e tij parësor që nga antikitetit: jetën sociale, hapësirën e takimit informal pa pagesë për fëmijët dhe të moshuarit. Qytetari po kthehet në një vizitor të huaj në qytetin e vet.

Kur peizazhi kthehet në luks

Këtu ndoshta ndodhet një nga paradokset më të mëdha të zhvillimit të sotëm të Vlorës. Peizazhi po shndërrohet nga një e mirë e përbashkët në një atribut të tregut të pasurive të paluajtshme.

Pamja e detit. Horizonti. Drita. Ajri. Afërsia me bregun. Të gjitha këto po hyjnë gjithnjë e më shumë në çmimin e një prone.

Por ekziston një pyetje që tregu nuk mund t’i përgjigjet i vetëm: Kujt i përket vlera e peizazhit?

Investitori ndërton ndërtesën. Por nuk ka krijuar detin. Nuk ka krijuar horizontin. Nuk ka krijuar malin. Nuk ka krijuar dritën. Nuk ka krijuar peizazhin. Territori e ka krijuar atë. Dhe shoqëria e ka trashëguar.

Prandaj peizazhi nuk mund të konsiderohet vetëm si dekor i një prone private. Ai është pjesë e identitetit dhe mirëqenies së një komuniteti.

Konventa Evropiane e Peizazhit e vendos pikërisht në këtë kuadër: peizazhi lidhet me cilësinë e jetës dhe mirëqenien e njerëzve.

Kështu, debati për peizazhin e Vlorës nuk është një debat nëse dikujt i pëlqen apo jo një kullë. Është një debat shumë më i thellë: A mund të privatizohet ekonomikisht një vlerë që është krijuar nga natyra dhe që i përket përvojës së përbashkët të qytetit?

Po drita? Po qyteti ekzistues?

Çdo ndërtesë e re ndërton një vlerë të re. Por mund të krijojë edhe një kosto të re. Një kullë mund të ketë pamje të jashtëzakonshme. Por ajo pamje nuk duhet të krijohet duke i hequr dritën dhe horizontin ndërtesave që ekzistonin më parë.

Një qytet që zhvillohet duhet të ketë të drejtë të ndryshojë. Por ndryshimi nuk duhet të nënkuptojë se cilësia e jetës së një pjese të qytetit sakrifikohet për rritjen e vlerës së një pjese tjetër.

Kjo është çështje e drejtësisë territoriale. Dhe drejtësia territoriale nuk do të thotë të ndalosh zhvillimin. Do të thotë të mos lejojmë që përfitimet dhe kostot e zhvillimit të shpërndahen në mënyrë të pabarabartë.

Narta: mbrojtja e natyrës nuk është kundër investimit

Debati për Nartën dhe Zvërnecin është shpesh i reduktuar në një përplasje të thjeshtë: investimi apo natyra?

Por kjo është dilema e gabuar. Pyetja duhet të jetë: Çfarë lloj investimi mund të bashkëjetojë me natyrën e këtij territori?

Laguna e Nartës është një sistem ekologjik me karakteristika krejt të ndryshme nga gjiri i hapur. Shkëmbimi i kufizuar i ujit dhe ndjeshmëria ndaj ndryshimeve të kushteve ekologjike e bëjnë shkallën dhe mënyrën e ndërhyrjeve veçanërisht të rëndësishme.

Prandaj “eko-resort” nuk është përgjigje në vetvete. Një projekt nuk bëhet i qëndrueshëm sepse në emër ka fjalën “eko”.

Duhet parë: sa ndërton, ku ndërton, çfarë infrastrukture kërkon, sa ujë konsumon, sa mbetje prodhon, çfarë ndriçimi përdor, çfarë ndikimi ka mbi biodiversitetin dhe çfarë mbetet pas tij.

Mbrojtja e Nartës nuk është domosdoshmërisht kundër investimeve. Në shumë raste mund të jetë pikërisht mbrojtje e vlerës së investimit afatgjatë. Sepse nëse një investim turistik dëmton peizazhin dhe ekosistemin që e bën atë vend tërheqës, atëherë ai investim rrezikon të konsumojë vetë arsyen pse u bë.

Gjiri i Vlorës nuk ka nevojë për më pak zhvillim. Ka nevojë për zhvillim më të mençur.

Ndoshta ky është momenti për ta ndryshuar edhe vetë pyetjen.

Jo: A jemi për apo kundër investimeve? Por:Cilat investime rrisin vlerën e territorit dhe cilat vetëm e konsumojnë atë?

Jo: Sa mund të ndërtojmë? Por: Sa mund të ndërtojmë pa ulur cilësinë e asaj që kemi?

Jo: A duhet të kemi kulla? Por: Ku, sa, me çfarë intensiteti dhe me çfarë kostoje territoriale mund të kemi vertikalitet?

Jo: A duhet të zhvillojmë Nartën? Por: Çfarë zhvillimi mund të përballojë Narta pa humbur atë që e bën Nartën të vlefshme?

Këto janë pyetje të tjera. Dhe kërkojnë një mënyrë tjetër të menduari. Sepse territori nuk është një sipërfaqe bosh. Është kapital natyror. Është kapital social. Është infrastrukturë. Është peizazh. Është histori. Është identitet. Është ekonomi. Dhe mbi të gjitha, është një sistem marrëdhëniesh.

Kur prekim njërën pjesë, ndryshojmë edhe të tjerat.

Në fund, pyetja është shumë e thjeshtë

Gjiri i Vlorës ka nevojë për investime. Ka nevojë për turizëm. Ka nevojë për punësim. Ka nevojë për infrastrukturë. Ka nevojë për qytet modern. Por ka nevojë edhe për det të pastër. Për biodiversitet. Për hapësirë publike. Për dritë. Për peizazh. Për laguna të shëndetshme. Për një qytet ku banori nuk ndihet i huaj në vendin e vet.

Këto nuk janë pengesa të zhvillimit. Janë vetë kushtet që e bëjnë zhvillimin të vlefshëm.

Prandaj, ndoshta pyetja më e rëndësishme për Gjirin e Vlorës sot nuk është: Sa mund të ndërtojmë?

Por: Sa mund të zhvillohemi pa humbur atë që kemi?

Sepse një kullë mund të shembet dhe të rindërtohet. Një hotel mund të ndryshojë pronar. Një projekt mund të zëvendësohet nga një tjetër. Por një peizazh i humbur nuk rikthehet me një projekt të ri. Një ekosistem i dëmtuar nuk rikthehet me një slogan. Dhe një qytet që humbet cilësinë e jetës nuk e blen dot përsëri me metra katrorë.

Zhvillimi i vërtetë nuk është vetëm ajo që arrijmë të ndërtojmë. Është ajo që arrijmë të ruajmë ndërsa ndërtojmë të ardhmen.

Po ju si e shihni të ardhmen e Gjirit të Vlorës? 

Na shkruani mendimin tuaj në komentet më poshtë!