Referendumi vendor: nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës

Flasim gjithnjë e më shumë për pjesëmarrjen qytetare në qeverisjen vendore: për transparencën, dëgjesat publike, konsultimin, përfshirjen e grupeve të interesit dhe bashkëkrijimin e politikave publike.

Dhe me të drejtë. Një qeverisje që vendos për territorin pa dëgjuar njerëzit që jetojnë në të, vështirë se mund të konsiderohet qeverisje e mirë.

Por ka raste kur duhet të shtrojmë një pyetje tjetër: A mjafton konsultimi? Sepse konsultimi, sado seriozisht të zhvillohet, nuk është i njëjtë me bashkëvendimmarrjen. Qytetari informohet, dëgjohet, shpreh mendimin e tij, por vendimi përfundimtar mbetet te institucionet përfaqësuese.

Megjithatë, ekzistojnë vendime që prekin aq thellë marrëdhënien ndërmjet komunitetit dhe territorit, sa mund të lindë nevoja për të kaluar një stad më tej: nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës.

Pikërisht këtu fillon diskutimi për referendumin vendor.

Jo kundër demokracisë përfaqësuese

Referendumi vendor nuk është alternativë ndaj këshillit bashkiak, kryetarit të bashkisë apo institucioneve të tjera të zgjedhura. Dhe sigurisht nuk mund të jetë instrument për të çuar në votim çdo vendim të administrimit vendor.

Demokracia përfaqësuese ka institucionet e saj dhe ato duhet të kenë jo vetëm të drejtën, por edhe përgjegjësinë për të qeverisur. Por demokracia vendore nuk përfundon me zgjedhjen periodike të përfaqësuesve.

Në çështje të caktuara, sidomos kur një vendimmarrje prek në mënyrë strukturore dhe afatgjatë vetë komunitetin territorial, demokracia përfaqësuese mund të plotësohet nga instrumentet e demokracisë së drejtpërdrejtë. Këtu duhen dalluar edhe shkallët e pjesëmarrjes:

a)    Informimi i tregon qytetarit çfarë po bëhet. b) Konsultimi e pyet se çfarë mendon. c) Pjesëmarrja e përfshin në procesin e formësimit të vendimit. d) Ndërsa referendumi, në çështjet dhe sipas efekteve që përcakton ligji, i jep mundësinë të shprehet drejtpërdrejt mbi një zgjedhje të caktuar.

Pyetja, pra, nuk është nëse referendumi është më demokratik se këshilli bashkiak. Ato janë forma të ndryshme të shprehjes së legjitimitetit demokratik.

Pyetja është tjetër: Kur natyra e një vendimi kërkon që përfaqësimit t'i shtohet edhe shprehja e drejtpërdrejtë e komunitetit?

Kur ndryshon territori, kush duhet të pyetet?

Debati për reformën administrativo-territoriale në Shqipëri, në vitin 2026, na jep një rast konkret për ta shqyrtuar këtë pyetje.

Gjatë procesit të reformës u organizuan dëgjesa publike në 12 qarqet e vendit. Nga shqyrtimi i minutave të publikuara të dëgjesave rezulton se diskutimet u orientuan kryesisht drejt funksionimit të qeverisjes vendore: kompetencave, financave, kapaciteteve administrative, shërbimeve dhe alternativave të organizimit territorial.

Në dëgjesën e Vlorës, për shembull, krahas problematikave funksionale, pjesëmarrës nga Selenica, Konispoli dhe Orikumi ngritën çështje që lidheshin drejtpërdrejt me statusin dhe përkatësinë territoriale të komuniteteve të tyre.

Kjo tregon se dëgjesat shërbyen edhe për të evidentuar sensibilitete dhe propozime territoriale nga vetë komunitetet.

Por konfigurimi konkret territorial që do të propozohej më pas nuk ishte ende objekt i këtyre diskutimeve.

Dhe këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Konsultimi për problemin nuk është i njëjtë me konsultimin për alternativat; dhe konsultimi për alternativat nuk është domosdoshmërisht konsultim për zgjidhjen konkrete që propozohet.

Të tria mund të jenë pjesë të të njëjtit proces pjesëmarrës. Por nuk e zëvendësojnë automatikisht njëra-tjetrën.

Nëse qytetari pyetet se çfarë nuk funksionon në organizimin territorial, ai kontribuon në diagnozë. Nëse pyetet se cilat alternativa do të ishin më të përshtatshme, ai kontribuon në projektimin e reformës.

Por kur propozimi konkret parashikoi që bashkia ku ai jeton të humbasë statusin dhe t'i bashkohet një njësie tjetër,  hymë në një stad tjetër të vendimmarrjes, ku pyetjes: Çfarë reforme na duhet? ju shtua edhe: Çfarë mendon komuniteti për ndryshimin konkret që propozohet për territorin e tij?

Një parim europian

Kjo nuk është vetëm një pyetje teorike.

Karta Europiane e Vetëqeverisjes Vendore i kushton ndryshimit të kufijve territorialë një dispozitë të posaçme. Neni 5 përcakton se ndryshimet e kufijve të njësive vendore nuk duhet të bëhen pa konsultimin paraprak të komuniteteve të prekura dhe përmend referendumin si një nga format e mundshme të këtij konsultimi, aty ku ligji e lejon. Kjo nuk do të thotë se komuniteti fiton automatikisht të drejtën e vetos ndaj çdo reforme territoriale.

Një reformë mund të mbështetet në arsye demografike, ekonomike, financiare, administrative apo në nevojën për shërbime më efikase. Interesi lokal duhet të vendoset edhe në raport me interesin publik më të gjerë.

Por parimi mbetet i rëndësishëm: Sa më drejtpërdrejt një vendim ndryshon përkatësinë territoriale të një komuniteti, aq më e rëndësishme bëhet mënyra se si shprehet vullneti i atij komuniteti.

Europa nuk ofron një model të vetëm të organizimit territorial apo të vendimmarrjes për ndryshimin e kufijve vendorë. Ajo ofron modele të ndryshme, të ndërtuara mbi tradita institucionale dhe sisteme juridike të ndryshme, por edhe parime të përbashkëta të vetëqeverisjes, subsidiaritetit dhe pjesëmarrjes demokratike.

Prandaj, çështja nuk është të kërkojmë një formulë universale për çdo bashki, por të kuptojmë se cilat mekanizma e bëjnë vendimmarrjen territoriale më të informuar, më përfaqësuese dhe më legjitime.

Një paralele nga historia

Historia europiane na kujton se marrëdhënia ndërmjet territorit dhe vullnetit të popullsisë nuk është një çështje e re.

Pas Luftës së Parë Botërore, shpërbërja e perandorive dhe krijimi apo zgjerimi i shteteve të reja në Europën Qendrore dhe Juglindore sollën në qendër të rendit të ri politik çështjen e kufijve, popullsive dhe minoriteteve.

Në diskutimet e kohës, të ndikuara edhe nga parimet e shpallura nga Woodrow Wilson, çështja e interesave dhe përkatësisë së popullsive të prekura mori një rëndësi të veçantë, edhe pse zbatimi i këtyre parimeve ishte i pabarabartë dhe shpesh i kushtëzuar nga interesat e fuqive.

Sigurisht, nuk mund të krahasojmë ndryshimin e kufijve ndërmjet shteteve pas një lufte botërore me riorganizimin administrativo-territorial brenda një shteti demokratik bashkëkohor. Janë realitete historike dhe juridike të ndryshme.

Paralelja që na intereson është tjetër: marrëdhënia ndërmjet vendimmarrjes përfaqësuese dhe vullnetit të popullsive që preken nga ndryshimi territorial.

Historia nuk na jep një model për ta kopjuar, por na kujton një parim: sa më thellë një vendim prek përkatësinë territoriale të një komuniteti, aq më e fortë bëhet kërkesa që vullneti i atij komuniteti të jetë pjesë e vendimmarrjes.

Në demokracinë vendore të sotme, këshilli bashkiak është organi përfaqësues i komunitetit. Prandaj qëndrimi i tij për ndryshimin e statusit apo kufijve të bashkisë ka një peshë institucionale që duhet marrë seriozisht.

Por çfarë ndodh kur, krahas tij, shfaqet edhe kundërshtimi qytetar?

Këshilli përfaqëson, protesta sinjalizon, referendumi mat

Kjo pyetje merr rëndësi të veçantë kur vendimmarrja territoriale shoqërohet me kundërshtime të shprehura si në nivelin e institucioneve përfaqësuese, ashtu edhe në atë qytetar.

Në debatin për reformën territoriale të vitit 2026, në disa bashki, ndër të cilat Poliçani, Selenica, Dimali, Divjaka, Fushë-Arrëzi dhe Maliqi, janë raportuar qëndrime kundërshtuese të këshillave bashkiakë ndaj bashkimeve të propozuara. Në disa prej tyre kundërshtimi është shoqëruar edhe me protesta apo forma të tjera të reagimit qytetar.

Këto janë dy forma të ndryshme të shprehjes demokratike. Këshilli bashkiak përfaqëson komunitetin përmes mandatit të marrë në zgjedhje. Protesta është një instrument legjitim i shprehjes qytetare. Ajo e bën të dukshëm kundërshtimin, krijon sensibilitet publik dhe i kërkon vendimmarrjes ta marrë në konsideratë.

Por protesta nuk na tregon domosdoshmërisht përmasën e këtij kundërshtimi në të gjithë komunitetin. Një protestë, sado e rëndësishme, nuk është referendum.

Ajo mund të na tregojë se ekziston një shqetësim që nuk duhet shpërfillur. Por vetëm prej saj nuk mund të dimë nëse kemi përballë një grup aktiv qytetarësh, një pjesë të konsiderueshme të komunitetit apo shumicën e tij.

Edhe qëndrimi unanim i një këshilli bashkiak, ndonëse me peshë të veçantë përfaqësuese, nuk është matje e drejtpërdrejtë e vullnetit të gjithë qytetarëve mbi çështjen konkrete.

Pikërisht këtu referendumi vendor mund të marrë një funksion tjetër. Ai mund ta kanalizojë kundërshtimin nga protesta drejt një procesi institucional dhe të ndihmojë të matet ajo që protesta vetëm e sinjalizon.

Në këtë kuptim:

Këshilli bashkiak përfaqëson.
Protesta sinjalizon.
Referendumi mat dhe formalizon vullnetin qytetar.

Kjo nuk do të thotë se çdo protestë duhet të prodhojë referendum. Por kur kemi një vendim strukturor, me pasoja afatgjata ose të vështira për t'u kthyer pas, dhe një kundërshtim që ngre pikëpyetje mbi shkallën e pranimit të vendimit, atëherë mund të jetë e arsyeshme të shtrohet pyetja:

A duhet ta masim drejtpërdrejt vullnetin e komunitetit?

Gjatë dëgjesave për reformën territoriale, nga përfaqësues të shoqërisë civile në Fier u propozua edhe përdorimi i referendumit vendor konsultativ për ndryshimet e kufijve territorialë. Kjo tregon se diskutimi mbi referendumin nuk është domosdoshmërisht një reagim i mëvonshëm ndaj reformës, por mund të lindë edhe brenda vetë procesit pjesëmarrës.

Nga “më dëgjo” te “më pyet”

Këtu qëndron dallimi ndërmjet konsultimit dhe referendumit.

Në konsultim qytetari thotë: “Dëgjo mendimin tim për vendimin që do të marrësh.”

Në referendum ai kërkon diçka më shumë: “Për këtë çështje dua të shpreh drejtpërdrejt vullnetin tim.”

Ky është një ndryshim i rëndësishëm në kulturën e qeverisjes.

Sigurisht, një referendum konsultativ nuk e transferon automatikisht kompetencën përfundimtare të vendimmarrjes nga institucionet te qytetarët. Efekti juridik i referendumit varet nga kuadri ligjor. Por edhe kur nuk është juridikisht detyrues, ai mund të prodhojë një informacion demokratik të një natyre tjetër nga ai i dëgjesave, peticioneve apo protestave.

Referendumi vendor nuk duhet parë si instrument konflikti me institucionet. Në rrethana të caktuara, ai mund të jetë instrument për t'u dhënë atyre legjitimitet shtesë në marrjen e vendimeve të vështira. Në fund të fundit, marrëdhënia e qytetarit me territorin nuk është vetëm administrative. Ajo lidhet edhe me përkatësinë, identitetin, kujtesën dhe mënyrën se si ai e përjeton vendin ku jeton.

Prandaj, në çështje të caktuara, qytetari mund ta shprehë fare thjesht këtë marrëdhënie: “Ky është qyteti im. Dua të jem pjesë e mënyrës se si ai ndryshon.”

Kjo kërkesë për pjesëmarrje nuk duhet të mbetet vetëm një deklarim parimor. Ajo duhet të gjejë format e përshtatshme institucionale.

Në çfarë rastesh duhet kërkuar referendumi vendor?

Jo për çdo vendim, jo për të zëvendësuar institucionet e zgjedhura, jo sa herë që ekziston një kundërshtim duhet kërkuar referendum. Referendumi vendor duhet të mbetet një instrument i veçantë, që të ruajë peshën e tij,

Referendumi meriton të konsiderohet seriozisht kur një vendim ndryshon kufijtë ose përkatësinë administrativo-territoriale të një komuniteti; kur prek në mënyrë strukturore dhe afatgjatë organizimin e tij vendor; kur pasojat janë të vështira për t'u kthyer pas; ose kur ekziston një kundërshtim i rëndësishëm qytetar dhe institucional, përmasat e të cilit nuk mund të përcaktohen vetëm përmes formave të zakonshme të pjesëmarrjes.

Në këto rrethana, zhvillimi i një referendumi vendor mund të jetë një mundësi legjitime demokratike për t'u shqyrtuar, brenda kufijve dhe procedurave të përcaktuara nga Kushtetuta dhe ligji.

Ai nuk është domosdoshmërisht një votim kundër reformës apo kundër institucioneve që e propozojnë atë. Por, mund të jetë një mënyrë për të siguruar informacionin demokratik që mungon: sa mbështetje apo kundërshtim ka realisht ndryshimi i propozuar në komunitetin që preket prej tij?

Dhe ky informacion ka vlerë edhe kur vendimi përfundimtar i takon një autoriteti tjetër. Sepse një vendimmarrje e mirë nuk mbështetet vetëm në ligjshmërinë e procedurës dhe në argumentet e efikasitetit administrativ. Ajo ka nevojë edhe për njohjen e interesave, shqetësimeve dhe vullnetit të komuniteteve mbi të cilat prodhon pasoja.

Demokracia vendore nuk matet vetëm me faktin nëse qytetari është dëgjuar. Në raste të caktuara, ajo kërkon edhe gatishmërinë për ta pyetur drejtpërdrejt.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i plotë i kalimit nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës. 

Luiza Hoxhaj

Eksperte për Zhvillimin Rajonal dhe Lokal

OPEN LETTER -The Ethnographic Museum of Vlora: Let Us Preserve It, Let Us Bring It Back to Life!

 

A reflection on heritage, memory, and the way we tell the stories of Vlora

Addressed to: The Municipality of Vlora , the Ministry of Tourism, Culture and Sports, as well and the institutions responsible for cultural heritage

From: Luiza Hoxhaj, Citizen of Vlora

Dear Institutional Leaders,

The civic reactions of recent days, the different sensitivities expressed, the views of professionals and representatives of organisations, as well as the public and political discourse surrounding the interventions in Vlora’s Historic Centre, have prompted me to reflect and to share my views publicly.

I do not seek to represent all these positions, nor do I necessarily share every argument expressed within them. But I believe that the very existence of such diverse sensitivities is reason enough not to reduce the issue to a simple division between being “for” or “against” a museum.

That is not how I see the issue.

For me, the question is broader: how can we honour one history without diminishing another, and how can we intervene in a historic space without losing the hierarchy, authenticity, and memory it has inherited?

The decision has been made and the works have begun. But the fact that a process has entered the implementation phase does not mean that the decision itself cannot be reconsidered if, along the way, reasonable questions arise about its impact on historic heritage, authenticity, proportionality, or its relationship with the ensemble as a whole.

For precisely this reason, I propose that not only the manner in which the project is being implemented be reviewed but, where historical, urban-planning, and museological arguments so require, that the decision itself regarding its concept, function, and location also be reconsidered.

Reconsideration does not necessarily mean turning back. It may mean finding a better way forward before an intervention made today becomes an irreversible reality tomorrow.

An institution does not weaken its authority by reflecting on a decision. On the contrary, a willingness to listen, to consider new arguments and, where necessary, to correct a choice is a sign of responsible decision-making.

Let Us See the Whole Before the Part

The Ethnographic Museum, the historic building where the “Labëria” Patriotic Club was founded in 1908, the Sharraj House, and the other historic buildings surrounding them are not isolated objects. Together, they form an ensemble and create an architectural, urban, and historical relationship.

Their value lies not only in each individual building, but also in the way they are read together. Therefore, every new intervention should be assessed not only on its individual quality, but also on the impact it creates on the whole: volumes, heights, materials, façades, lighting, sightlines, and the visual hierarchy of the ensemble.

In this sense, the intervention in the Sharraj House should not be considered only in relation to the new function it will assume, but also in terms of the transformation of the historic building itself and the relationship that the new additions and volumes create with the surrounding structures.

The Ethnographic Museum and the former “Labëria” Patriotic Club should not be overshadowed — either physically or in the historical reading of this space.

The “Labëria” Club: Let Us Preserve It, but Also Bring It Back to Life

Preserving heritage should not mean freezing the past.

A historic building is preserved not only when its walls are restored. It is also preserved when we succeed in keeping alive the spirit and social function it once had. And the history of the “Labëria” Club itself offers us an idea for its future.

It was not simply a building. It was a space for civic organisation, culture, education, and patriotic activity. In 1910, in this building, Marigo Posio opened an Albanian-language school for the girls of Vlora. Here, knowledge was passed from one generation to another. Education was both a means of emancipation and a way of preserving identity. Why not bring that spirit back to life today?

If Vlora’s Historic Centre needs an active centre for culture, education, tradition, and civic dialogue, I believe we should begin precisely with the “Labëria” Club — not by inventing a new function for it, but by bringing into contemporary life the function that history itself gave it.

Part of it could once again become a forum for debate, thought, and civic activity. And why not a “School of Tradition”, where the living masters of Vlora and Labëria could pass their knowledge on to younger generations? Vlora still has such people. One of them is master Vendim Kapaj[i], a connoisseur and performer of Labëria’s traditional wind instruments — the culë dyjare, fyell, and pipizanë — who also teaches them to children.

A century ago, the girls of Vlora entered this building to learn Albanian. Today, the children of Vlora could enter it to learn an instrument, a song, a craft, an element of the culture that belongs to them.

What is taught changes; the act of transmission continues. Then the museum is no longer only a place we visit to see what we once were. It becomes a place where we learn how to carry forward what we are.

This, for me, is what bringing heritage back to life means.

Jewish History Is Part of the History of Vlora

The history of a city is not made up only of the events or people we choose to honour. It is built from all the layers that time has left upon it.

Ancient, Roman, Byzantine, medieval, and Ottoman history; the presence and passage of different populations and communities; the Albanian National Awakening; Independence; the Vlora War; and later developments are all part of the city’s history.

The Jewish presence is also one of these layers and deserves to be documented and passed on with due seriousness. In this case, there is another valuable dimension: a history of hospitality and coexistence across different periods, which, in the darkest moment of Nazi persecution, became a story of protection and rescue. This is a history that should be told.

The question, therefore, is not whether it “deserves” to be part of the city’s memory. The question is how to tell it in the appropriate proportion, context, and relationship with the history of Vlora as a whole.

For precisely this reason, my primary proposal remains that the history of the Jewish presence and Albanian-Jewish relations should have a dedicated section within the Historical Museum of Vlora.

There, it could be placed in relation to the other layers of the city’s history, without being diminished and without being separated from them.

Let us strengthen the whole and, through it, the part.

Not Only Presence, but Relationship

The narrative itself also deserves reflection.

The history we have to tell is not only the history of a community that lived in Vlora. It is also the history of how that community was received, the relationships it developed with the city and, in the most difficult moments, of the people who opened their doors and took risks upon themselves to protect human lives.

Therefore, whether within the Historical Museum or — if, after reconsideration, the choice of a separate museum is retained — I believe that a narrative built around presence, hospitality, Besa, protection, and rescue would be more representative.

In the case of a separate museum, consideration could also be given to a concept such as the “Museum of Besa and Rescue” or the “Museum of Vlora’s Besa.”

Not to replace Jewish history with a self-congratulatory Albanian narrative, but rather to tell the story of the relationship between them. In this narrative, Besa does not divide two histories. It connects them.

Must All Memory Be Concentrated in One Place?

Here, I believe, we should ask another question.

Is it necessary for all the layers of Vlora’s memory to be physically concentrated in the same area of the Historic Centre?

Vlora has its own places of memory. The Street of the Jews is one of them. It is a historic space within the city that already carries the memory of the Jewish presence. Why not bring it back to life as well?

It could become a living space of interpretation, where documents, family histories, photographs, testimonies, guided visits, and contemporary interpretive tools could tell the story of the Jewish presence in Vlora, coexistence with the city, hospitality, and protection.

In this way, memory would not be artificially concentrated at a single point. It would follow the real geography of the city’s history.

The “Labëria” Club could be revitalised as an active centre for culture, education, tradition, and civic dialogue. The Street of the Jews could be revitalised as a place of memory and interpretation of the Jewish presence and Albanian-Jewish relations.

Other authentic places connected with this history could become part of the same itinerary. The Historical Museum could connect these layers within the broader narrative.

And the city itself could become the museum that brings them together.

Not every history needs to be relocated into the same building in order to become visible. Sometimes the most authentic way to tell history is to allow it to speak where it actually happened.

What Are We Preserving, and What Are We Creating?

This brings me to another issue that requires transparency.

The Albanian Jewish Museum project has been publicly presented not only as a museum, but also as an active cultural hub, with educational functions and activities.

This makes the question of its relationship with the ensemble in which it is located even more important. If a new active cultural centre is being created next to a historic institution that itself originated as an active centre of culture, education, and civic engagement, should we not first ask whether we have revitalised what history has already left us?

Likewise, the current works and interventions being carried out in the immediate vicinity of the Ethnographic Museum and the former “Labëria” Club require full public information regarding their nature and function.

If any element of the project is intended to reconstruct or evoke a historic synagogue, on what documentary, cartographic, or archaeological evidence are its location and form based? If, instead, it is a new architectural or museological element, that too should be stated clearly.

There is a fundamental distinction between the restoration of a historic structure, reconstruction based on documented evidence, and the creation of a new element intended to symbolise or interpret a history.

All may be legitimate museological choices. But they are not the same thing.

What we build today may itself become a reference tomorrow for how future generations read the past. We therefore bear responsibility not only for what we preserve, but also for what we create today as memory for tomorrow.

Civic Debate Deserves to Be Heard, Not Labelled

I see the civic reaction surrounding this project, first and foremost, as an exercise of the public’s right to be informed, to express its views, and to be heard on matters affecting the city and its heritage.

In this sense, I support it as a legitimate civic act, without claiming to share every individual opinion or argument expressed within it.

For precisely this reason, I do not believe that concerns or objections regarding a project should, as a whole, be interpreted as antisemitism or as incitement to interethnic conflict. Antisemitism is a serious matter, and every concrete manifestation of it should be treated as such.

But it is precisely the seriousness of the term that requires it not to be applied indiscriminately to questions concerning a project, its location, an architectural intervention, or a museological concept.

The history of relations between Albanians and Jews — of hospitality, coexistence and, particularly, protection in the most difficult moments — gives us ample reason to conduct this debate calmly and with mutual respect.

This history should not be used to close today’s debate. It should give us the confidence to engage in it.

Respect for Jewish history and care for Vlora’s historical heritage are not mutually exclusive positions.

An Invitation to Transparency, Reflection, and Reconsideration

Decisions have been made and the works have begun. But this does not make reflection too late, nor reconsideration impossible. We are dealing with a heritage that does not belong only to the present.

I therefore propose the publication and clear presentation of the complete project — architectural, structural, and museological — as well as a public hearing in which historians, architects, museologists, heritage specialists, organisations, and citizens can be heard.

Such a process would not weaken decision-making. On the contrary, it would make it better informed.

Perhaps full information would clarify some of the concerns.

Perhaps some would prove unfounded.

Perhaps others would identify elements that need to be corrected.

And perhaps the reconsideration itself would show that another solution could better serve all the values we seek to protect.

That is precisely what dialogue is for.

I am not proposing that we remove one history in order to preserve another. I am proposing that we seek a solution that allows us to preserve and enrich as much as possible of what we already have.

Let us preserve the Sharraj House and the integrity of the historic ensemble.

Let us preserve and revitalise the Ethnographic Museum and the “Labëria” Club, restoring to the latter its active cultural, educational, and civic role.

Let us document with dignity the Jewish presence and the history of Albanian-Jewish relations.

Let us revitalise the Street of the Jews and the authentic places connected with this memory.

Let us connect these places through an itinerary that extends history across the city rather than artificially concentrating it at a single point.

Let us distinguish clearly between what is historic heritage and what we create today in order to interpret it.

And let us not place the histories of Vlora in competition with one another.

The part should enrich the whole, not replace or overshadow it.

Vlora does not need to choose between its memories. It needs to recognise them, preserve them, and place them in the proper relationship with one another. Because heritage has not been given to us so that we may choose which parts of it to preserve. It has been entrusted to us so that we may pass it on.

Let us preserve it. Let us bring it back to life. And let us enrich it without losing what we already have. With respect and confidence,

Luiza Hoxhaj

Citizen of Vlora

---

[i] Most recently, Master Vendim Kapaj performed the pastoral melodies for the film Odysseus.

LETËR E HAPUR - MUZEUN ETNOGRAFIK TË VLORËS: TA RUAJMË, TA RIJETËSOJMË!

Një reflektim për trashëgiminë, kujtesën dhe mënyrën si i tregojmë historitë e Vlorës

Drejtuar: Bashkisë Vlorë, Ministrisë së Turizmit, Kulturës dhe Sportit si dhe institucioneve përgjegjëse për trashëgiminë kulturore

Nga: Luiza Hoxhaj, qytetare e Vlorës

Të nderuar drejtues të institucioneve,

Reagimet qytetare të ditëve të fundit, sensibilitetet e ndryshme, mendimet e profesionistëve dhe përfaqësuesve të organizatave, por edhe diskursi publik e politik që po zhvillohet rreth ndërhyrjeve në Qendrën Historike të Vlorës, më kanë nxitur të reflektoj dhe ta ndaj publikisht mendimin tim.

Nuk synoj të përfaqësoj të gjitha këto qëndrime dhe as ndaj domosdoshmërisht çdo argument të shprehur në kuadër të tyre. Por besoj se vetë ekzistenca e sensibiliteteve kaq të ndryshme është arsye e mjaftueshme që çështja të mos reduktohet në një ndarje të thjeshtë “pro” ose “kundër” një muzeu.

Nuk e shoh kështu problemin.

Pyetja për mua është më e gjerë: si mund të nderojmë një histori pa zbehur një tjetër dhe si mund të ndërhyjmë në një hapësirë historike pa humbur hierarkinë, autenticitetin dhe kujtesën që ajo ka trashëguar?

Vendimmarrja është bërë dhe punimet kanë nisur. Por fakti që një proces ka hyrë në fazën e zbatimit nuk do të thotë se vendimmarrja nuk mund të rishikohet, nëse gjatë rrugës lindin pikëpyetje të arsyeshme mbi ndikimin e saj në trashëgiminë historike, mbi autenticitetin, proporcionalitetin apo marrëdhënien me tërësinë e ansamblit.

Pikërisht për këtë arsye, propozoj që të rishikohet jo vetëm mënyra e zbatimit të projektit, por, aty ku argumentet historike, urbanistike dhe muzeologjike e kërkojnë, edhe vetë vendimmarrja mbi konceptin, funksionin dhe vendndodhjen e tij.

Rishikimi nuk do të thotë domosdoshmërisht kthim pas. Mund të nënkuptojë gjetjen e një zgjidhjeje më të mirë përpara se një ndërhyrje e sotme të bëhet një realitet i pakthyeshëm për nesër.

Një institucion nuk e dobëson autoritetin e tij kur reflekton mbi një vendim. Përkundrazi, gatishmëria për të dëgjuar, për të vlerësuar argumente të reja dhe, kur është e nevojshme, për të korrigjuar një zgjedhje është shenjë e një vendimmarrjeje të përgjegjshme.

Të shohim të tërën përpara pjesës

Muzeu Etnografik, godina historike ku në vitin 1908 u krijua Klubi Patriotik “Labëria”, Shtëpia e Sharrajve dhe ndërtesat e tjera historike përreth nuk janë objekte të izoluara. Ato formojnë një ansambël dhe krijojnë së bashku një marrëdhënie arkitekturore, urbane dhe historike.

Vlera e tyre nuk qëndron vetëm tek secila godinë më vete, por edhe te mënyra se si ato lexohen së bashku. Prandaj, çdo ndërhyrje e re duhet të vlerësohet jo vetëm për cilësinë e saj individuale, por për ndikimin që krijon mbi të tërën: volumet, lartësitë, materialet, fasadat, ndriçimin, fushëpamjet dhe hierarkinë vizuale të ansamblit.

Në këtë kuptim, ndërhyrja në Shtëpinë e Sharrajve nuk duhet parë vetëm në raport me funksionin e ri që do të marrë ajo, por edhe me transformimin e vetë godinës historike dhe me marrëdhënien që shtesat dhe volumet e reja krijojnë me objektet përreth.

Muzeu Etnografik dhe ish-Klubi Patriotik “Labëria” nuk duhet të mbeten në hije — as fizikisht dhe as në leximin historik të kësaj hapësire.

Klubi “Labëria”: ta ruajmë, por edhe ta rijetësojmë

Ruajtja e trashëgimisë nuk duhet kuptuar si ngrirje e së shkuarës.

Një godinë historike ruhet jo vetëm kur restaurohen muret e saj. Ajo ruhet edhe kur arrijmë të mbajmë gjallë frymën dhe funksionin shoqëror që ka pasur. Dhe historia e Klubit “Labëria” na jep vetë një ide për të ardhmen e tij.

Ai nuk ishte thjesht një godinë. Ishte hapësirë organizimi qytetar, kulture, edukimi dhe veprimtarie patriotike.

Në vitin 1910, në këtë godinë, Marigo Posio hapi shkollën shqipe për vajzat e Vlorës. Këtu dija përcillej nga një brez te tjetri. Edukimi ishte njëkohësisht emancipim dhe ruajtje e identitetit.

Pse të mos e rijetësojmë sot këtë frymë?

Nëse Qendra Historike e Vlorës ka nevojë për një qendër aktive të kulturës, edukimit, traditës dhe dialogut qytetar, mendoj se duhet të fillojmë pikërisht nga Klubi “Labëria” — jo duke i shpikur një funksion të ri, por duke rijetësuar në kushtet e sotme funksionin që vetë historia i ka dhënë. Një pjesë e tij mund të rikthehet në një odë debati, mendimi dhe aktiviteti qytetar. Dhe pse jo, në një “Shkollë të Traditës”, ku mjeshtrit e gjallë të Vlorës dhe Labërisë t'ua përcjellin dijen brezave të rinj.

Vlora i ka ende këta njerëz. Një prej tyre është mjeshtri Vendim Kapaj[i], njohës dhe interpretues i instrumenteve tradicionale frymore të Labërisë — culës dyjare, fyellit dhe pipizanës — i cili ua mëson ato edhe fëmijëve.

Një shekull më parë, vajzat e Vlorës hynin në këtë godinë për të mësuar shqip. Sot, fëmijët e Vlorës mund të hyjnë aty për të mësuar një instrument, një këngë, një mjeshtëri, një element të kulturës që u përket.

Ndryshon ajo që mësohet; vazhdon akti i transmetimit. Atëherë muzeu nuk është më vetëm vendi ku shkojmë për të parë çfarë kemi qenë. Bëhet vendi ku mësojmë si ta çojmë më tej atë që jemi.

Ky është, për mua, kuptimi i rijetësimit.

Historia hebraike është pjesë e historisë së Vlorës

Historia e një qyteti nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet apo njerëzit që ne zgjedhim të nderojmë. Ajo ndërtohet nga të gjitha shtresat që koha ka lënë mbi të. Historia antike, romake, bizantine, mesjetare, osmane, prania dhe kalimi i popullsive e komuniteteve të ndryshme, Rilindja Kombëtare, Pavarësia, Lufta e Vlorës dhe zhvillimet e mëvonshme janë pjesë të historisë së qytetit.

Edhe prania hebraike është një prej këtyre shtresave dhe meriton të dokumentohet e të përcillet me seriozitet.

Në rastin e saj kemi edhe një dimension tjetër të çmuar: një histori të mikpritjes dhe bashkëjetesës në periudha të ndryshme, e cila në momentin më të errët të përndjekjes naziste u shndërrua në mbrojtje dhe shpëtim.

Kjo është një histori që duhet treguar.

Pyetja, pra, nuk është nëse ajo “meriton” apo jo të jetë pjesë e kujtesës së qytetit. Pyetja është si ta tregojmë në përmasën, kontekstin dhe marrëdhënien e duhur me tërësinë e historisë së Vlorës.

Pikërisht për këtë arsye, propozimi im i parë mbetet që historia e pranisë hebraike dhe e marrëdhënieve shqiptaro-hebraike të ketë një pavijon të posaçëm brenda Muzeut Historik të Vlorës. Atje ajo mund të vendoset në marrëdhënie me shtresat e tjera të historisë së qytetit, pa u zvogëluar dhe pa u shkëputur prej saj.

Të forcojmë të tërën dhe, përmes saj, pjesën.

Jo vetëm prani, por marrëdhënie

Edhe narrativa meriton reflektim.

Historia që kemi për të treguar nuk është vetëm historia e një komuniteti që ka jetuar në Vlorë. Është edhe historia e mënyrës se si ai u prit, e marrëdhënieve që krijoi me qytetin dhe, në momentet më të vështira, e njerëzve që hapën dyert dhe morën mbi vete rrezikun për të mbrojtur jetë njerëzore.

Prandaj, qoftë brenda Muzeut Historik, qoftë — nëse pas rishikimit ruhet zgjedhja për një muze të posaçëm — do të më dukej më përfaqësuese një narrativë e ndërtuar rreth pranisë, mikpritjes, Besës, mbrojtjes dhe shpëtimit.

Në rastin e një muzeu të posaçëm, mund të reflektohet edhe mbi një koncept si “Muzeu i Besës dhe Shpëtimit” apo “Muzeu i Besës Vlonjate”.

Jo për ta zëvendësuar historinë hebraike me një histori vetëlavdëruese shqiptare, por për të treguar pikërisht marrëdhënien ndërmjet tyre. Besa, në këtë narrativë, nuk ndan dy histori. Ajo i lidh ato.

A duhet e gjithë kujtesa të kondensohet në një pikë?

Këtu mendoj se duhet të shtrojmë edhe një pyetje tjetër.

A është e nevojshme që të gjitha shtresat e kujtesës së Vlorës të përqendrohen fizikisht në të njëjtën hapësirë të Qendrës Historike?

Vlora i ka vetë vendet e saj të kujtesës.

Rruga e Hebrenjve është një prej tyre. Ajo është një hapësirë historike e qytetit që tashmë mbart kujtesën e pranisë hebraike. Pse të mos rijetësohet edhe ajo?

Mund të shndërrohet në një hapësirë të gjallë interpretimi, ku përmes dokumenteve, historive të familjeve, fotografive, dëshmive, guidave dhe mjeteve bashkëkohore të tregohet prania hebraike në Vlorë, bashkëjetesa me qytetin, mikpritja dhe mbrojtja.

Në këtë mënyrë, kujtesa nuk do të kondensohej artificialisht në një pikë të vetme. Ajo do të ndiqte gjeografinë reale të historisë së qytetit.

Klubi “Labëria” mund të rijetësohet si qendër aktive e kulturës, edukimit, traditës dhe dialogut qytetar. Rruga e Hebrenjve mund të rijetësohet si vend i kujtesës dhe interpretimit të pranisë hebraike dhe të marrëdhënieve shqiptaro-hebraike.

Vende të tjera autentike të lidhura me këtë histori mund të bëhen pjesë e të njëjtit itinerar. Muzeu Historik mund t'i lidhë këto shtresa në rrëfimin e përgjithshëm. Dhe qyteti vetë mund të bëhet muzeu që i bashkon.

Jo çdo histori ka nevojë të zhvendoset në të njëjtën godinë për t'u bërë e dukshme. Ndonjëherë mënyra më autentike për ta treguar është ta lësh të flasë aty ku ka ndodhur.

Çfarë po ruajmë dhe çfarë po krijojmë?

Kjo më çon te një çështje tjetër që kërkon transparencë.

Projekti i Muzeut Hebraik Shqiptar është prezantuar publikisht jo vetëm si muze, por edhe si një qendër kulturore active (cultural hub), me funksione edukimi dhe aktivitetesh.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen për raportin e tij me ansamblin ku vendoset. Nëse një qendër e re aktive kulturore krijohet pranë një institucioni historik që vetë ka lindur si qendër aktive kulture, edukimi dhe veprimi qytetar, a nuk duhet të pyesim më parë nëse kemi rijetësuar atë që historia na ka lënë tashmë?

Po kështu, punimet aktuale dhe ndërhyrjet që po realizohen në afërsi të Muzeut Etnografik dhe ish-Klubit “Labëria” kërkojnë informacion të plotë publik mbi natyrën dhe funksionin e tyre.

Nëse ndonjë element i projektit synon të rikrijojë apo të evokojë një sinagogë historike, mbi çfarë evidence dokumentare, hartografike apo arkeologjike mbështetet lokalizimi dhe forma e saj?

Nëse kemi të bëjmë me një element të ri arkitektonik apo muzeal, edhe kjo duhet të thuhet qartë. Sepse ekziston një dallim thelbësor ndërmjet restaurimit të një objekti historik, rikonstruksionit mbi evidencë të dokumentuar dhe krijimit të një elementi të ri që simbolizon apo interpreton një histori.

Të gjitha mund të jenë zgjedhje muzeale. Por nuk janë e njëjta gjë.

Ajo që ndërtojmë sot mund të bëhet nesër vetë referencë për mënyrën se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë të shkuarën. Prandaj kemi përgjegjësi jo vetëm për atë që ruajmë, por edhe për atë që krijojmë sot si kujtesë për nesër.

Debati qytetar meriton të dëgjohet, jo të etiketohet

Reagimin qytetar që ka shoqëruar këtë projekt e shoh, para së gjithash, si ushtrim të së drejtës së publikut për t'u informuar, për t'u shprehur dhe për t'u dëgjuar për çështje që prekin qytetin dhe trashëgiminë e tij.

Në këtë kuptim e mbështes atë si një akt qytetar të ligjshëm, pa pretenduar se ndaj çdo mendim apo argument individual të shprehur në kuadër të tij.

Pikërisht për këtë arsye, nuk mendoj se shqetësimet apo kundërshtimet ndaj një projekti duhet të interpretohen në tërësi si antisemitizëm apo si nxitje e konflikteve ndëretnike.

Antisemitizmi është një çështje serioze dhe çdo shfaqje konkrete e tij duhet trajtuar si e tillë. Por pikërisht serioziteti i termit kërkon që ai të mos përdoret pa dallim për pyetje që lidhen me një projekt, vendndodhjen e tij, një ndërhyrje arkitektonike apo një koncept muzeal.

Historia e marrëdhënieve të shqiptarëve me hebrenjtë, e mikpritjes, bashkëjetesës dhe veçanërisht e mbrojtjes së tyre në momentet më të vështira, na jep arsye të mjaftueshme që këtë debat ta zhvillojmë me qetësi dhe respekt reciprok.

Kjo histori nuk duhet përdorur për ta mbyllur debatin e sotëm. Duhet të na japë sigurinë për ta zhvilluar atë. Respekti për historinë hebraike dhe kujdesi për trashëgiminë historike të Vlorës nuk janë qëndrime që përjashtojnë njëri-tjetrin.

Një ftesë për transparencë, reflektim dhe rishikim

Vendimet janë marrë dhe punimet kanë nisur. Por kjo nuk e bën reflektimin të vonuar dhe as rishikimin të pamundur.

Bëhet fjalë për një trashëgimi që nuk i përket vetëm së sotmes.

Prandaj propozoj publikimin dhe prezantimin e qartë të projektit të plotë — arkitekturor, strukturor dhe muzeologjik — si dhe zhvillimin e një dëgjese publike ku të dëgjohen historianë, arkitektë, muzeologë, specialistë të trashëgimisë, organizata dhe qytetarë.

Një proces i tillë nuk do ta dobësonte vendimmarrjen. Përkundrazi, do ta bënte më të informuar.

Ndoshta informacioni i plotë do të sqarojë një pjesë të shqetësimeve. Ndoshta disa prej tyre do të rezultojnë të pabazuara. Ndoshta të tjera do të evidentojnë elemente që duhen korrigjuar. Dhe ndoshta vetë rishikimi do të tregojë se një zgjidhje tjetër mund t'u shërbejë më mirë të gjitha vlerave që kërkojmë të mbrojmë. Pikërisht për këtë shërben dialogu.

Nuk po propozoj të heqim një histori për të ruajtur një tjetër. Po propozoj të kërkojmë një zgjidhje që të na lejojë të ruajmë dhe të pasurojmë sa më shumë nga ajo që kemi.

Të ruajmë Shtëpinë e Sharrajve dhe integritetin e ansamblit historik.

Të ruajmë dhe rijetësojmë Muzeun Etnografik dhe Klubin “Labëria”, duke i rikthyer këtij të fundit edhe funksionin e tij aktiv kulturor, edukativ dhe qytetar.

Të dokumentojmë me dinjitet praninë hebraike dhe historinë e marrëdhënieve shqiptaro-hebraike.

Të rijetësojmë Rrugën e Hebrenjve dhe vendet autentike të kësaj kujtese.

T'i lidhim këto vende në një itinerar që e shtrin historinë në qytet, në vend që ta kondensojë atë artificialisht në një pikë të vetme.

Të dallojmë qartë atë që është trashëgimi historike nga ajo që krijojmë sot për ta interpretuar atë.

Dhe të mos i vendosim historitë e Vlorës në konkurrencë me njëra-tjetrën.

Pjesa duhet ta pasurojë të tërën, jo ta zëvendësojë apo ta eklipsojë atë.

Vlora nuk ka nevojë të zgjedhë midis kujtesave të saj. Ka nevojë t'i njohë, t'i ruajë dhe t'i vendosë në marrëdhënien e duhur me njëra-tjetrën. Sepse trashëgimia nuk na është dhënë për të zgjedhur se cilën pjesë të saj do të ruajmë. Na është besuar që ta përcjellim më tej.

Ta ruajmë. Ta rijetësojmë. Dhe ta pasurojmë pa humbur atë që kemi.

Me respekt dhe besim,

Luiza Hoxhaj

Qytetare e Vlorës

---

[i] Së fundmi, mjeshtri Vendim Kapaj interpretoi meloditë pastorale për filmin *Odisea*.