Protesta, përgjegjësia dhe boshllëku i përfaqësimit të saj: paradokset e një krize politike

Reflektim mbi relativizimin, përgjegjësinë politike dhe vështirësinë e shndërrimit të protestës në ndryshim institucional

Protestat e ditëve të fundit kanë sjellë në vëmendje jo vetëm pakënaqësitë dhe kërkesat e artikuluara nga pjesëmarrësit, por edhe disa dukuri shqetësuese në mënyrën se si shoqëria, politika dhe institucionet reagojnë ndaj tyre.

Protestat nuk janë çështje vetëm e atyre që marrin pjesë në to. Ato ngrenë probleme që prekin funksionimin e institucioneve, marrëdhënien e qytetarit me shtetin dhe, në fund të fundit, të ardhmen e përbashkët. Prandaj, edhe ata që nuk janë pjesë e protestës kanë arsye të reflektojnë, të mbajnë qëndrim dhe të kërkojnë përgjegjësi.

Përtej ngjarjeve të përditshme, për mendimin tim, vëmendje meritojnë relativizimi i përgjegjësive, polarizimi i diskursit publik, marrëdhënia e protestës me përfaqësimin politik dhe vështirësia e kanalizimit të kërkesave qytetare drejt zgjidhjeve institucionale.

Këto dukuri nuk janë domosdoshmërisht të reja, por ndërveprimi i tyre në situatën e sotme ngre pyetje që shkojnë përtej vetë protestës: kush mban përgjegjësi, kush përfaqëson, kush dialogon dhe si mund të shndërrohet kundërshtimi qytetar në ndryshim të qëndrueshëm?

1. Kur mbrojtja e një vlere bëhet zhvlerësim i tjetrës

Një pjesë e diskutimit është përqendruar te mbrojtja e Policisë së Shtetit, një tjetër te të drejtat e protestuesve, ndërsa qëndrimet politike shpesh i vendosin këto dy kategori përballë njëra-tjetrës, sikur ato nuk janë pjesë e të njëjtit rend demokratik.

Policia meriton respekt, mbrojtje dhe kushte dinjitoze për përmbushjen e detyrës. Qytetarët kanë të drejtën kushtetuese të protestojnë dhe të kërkojnë përgjegjësi nga institucionet. Këto dy të vërteta nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.

Vlerat dhe dinjiteti i një kategorie  nuk lartësohen duke ulur vlerat dhe dinjitetin e kategorive të tjera.

Megjithatë, në diskursin publik po ndeshim gjithnjë e më shpesh përgjithësime që e identifikojnë policin me pushtetin, protestuesin me dhunën, gazetarin me njërën palë dhe qytetarin kritik me kundërshtarin e shtetit. Kjo mënyrë të menduari e zhvendos diskutimin nga veprimet dhe përgjegjësitë konkrete te përkatësia e individëve në kategori të caktuara. Dhe këtu fillon një problem më i madh se vetë debati mbi protestën.

2. Relativizimi i përgjegjësive dhe rreziku i përballjes individuale

Relativizimi është një nga dukuritë më shqetësuese të kësaj klime.

Një veprim i dhunshëm ndaj policisë përdoret për të justifikuar një veprim të paligjshëm policor. Një tejkalim i autoritetit policor përdoret për të justifikuar dhunën ndaj punonjësve të tjerë të policisë.

Në të dyja rastet, përgjegjësia konkrete humbet brenda një përplasjeje kolektive. Por përgjegjësitë nuk mund të kompensojnë njëra-tjetrën. Çdo veprim duhet të shqyrtohet më vete, sipas ligjit, provave dhe rrethanave.

Të kërkosh hetimin e një veprimi të paligjshëm të policisë nuk do të thotë të justifikosh dhunën ndaj saj. As të dënosh dhunën ndaj policisë nuk do të thotë të pranosh çdo veprim të kryer në emër të ruajtjes së rendit.

Problemi bëhet edhe më serioz kur debatit i shtohet identifikimi publik i individëve, etiketimi dhe atribuimi i përgjegjësive përpara se ato të jenë verifikuar. Akoma më shqetësuese janë shprehjet me natyrë kërcënuese, të dëgjuara edhe në prononcime publike të qytetarëve, që nënkuptojnë identifikimin, kërkimin apo përballjen me individë të caktuar edhe jashtë kontekstit të protestës. Këtu rreziku nuk mbetet vetëm në nivelin e retorikës: krijohet mundësia që konflikti të zhvendoset nga hapësira institucionale në përballje të drejtpërdrejta midis individëve, me pasoja potencialisht të rënda.

Pra, në vend që institucionet dhe politika të mbajnë përgjegjësi për veprimet dhe vendimet e tyre, rrezikojmë që barrën e konfliktit ta mbajnë njerëzit që ndodhen përballë njëri-tjetrit në terren. Polici dhe protestuesi bëhen fytyrat e dukshme të një konflikti, shkaqet dhe përgjegjësitë e të cilit mund të shtrihen shumë më lart në hierarkinë institucionale dhe politike.

Kjo është arsyeja pse gjuha publike nuk është një çështje dytësore. Ajo mund të ndihmojë në uljen e tensioneve, por mund edhe t'i përshkallëzojë ato.

3. Viti 1997: kur historia përdoret pa u njohur mjaftueshëm

Në debatet e sotme po rikthehen edhe referencat ndaj vitit 1997.

Këtu shoh dy probleme të ndryshme. Së pari, situata e sotme nuk mund të barazohet mekanikisht me vitin 1997. Rrethanat politike, ekonomike, institucionale dhe shoqërore janë të ndryshme. Analogjitë historike kërkojnë kujdes, sepse ngjashmëria e disa pamjeve apo veprimeve nuk dëshmon domosdoshmërisht ngjashmërinë e shkaqeve dhe të proceseve. Së dyti, dhe ndoshta më shqetësuese, shumë referime ndaj vitit 1997 mbështeten në njohje të pjesshme ose interpretime të pasakta të asaj që ndodhi.

Ngjarjet e vitit 1997 nuk mund të reduktohen në një përballje të thjeshtë midis shtetit dhe protestuesve, as të gjitha strukturat që u krijuan në atë periudhë nuk mund të trajtohen si të njëjta. Duhet të dallojmë lëvizjen qytetare, organizimet politike dhe shoqërore, strukturat e krijuara gjatë krizës, grupet kriminale, përgjegjësitë institucionale dhe zhvillimet që çuan drejt rivendosjes së rendit kushtetues. T'i ngatërrosh këto kategori do të thotë të deformosh historinë dhe të nxjerrësh prej saj mësime të gabuara.

Përvoja e vitit 1997 ka nevojë të studiohet në kompleksitetin e vet, duke njohur si shkaqet e krizës, ashtu edhe aktorët, përgjegjësitë dhe përpjekjet për zgjidhjen e saj.

Historia nuk na shërben duke e përshtatur me konfliktet e sotme, por duke e njohur saktë dhe duke kuptuar mekanizmat që prodhuan ngjarjet e saj.

Pikërisht kjo është vlera që duhet të ketë kujtesa historike për funksionimin e institucioneve demokratike.

4. Një protestë që kundërshton edhe përfaqësimin politik tradicional

Një tjetër veçori e situatës së sotme është marrëdhënia e protestës me partitë politike. Sipas qëndrimeve të artikuluara nga pjesëmarrës të protestës, kundërshtimi nuk kufizohet vetëm te Kryeministri dhe Partia Socialiste, por shtrihet edhe ndaj Sali Berishës dhe përfaqësuesve të Partisë Demokratike.

Kjo nuk do të thotë se të gjithë protestuesit kanë të njëjtat bindje apo objektiva. Pra kjo na detyron të dallojmë protestën qytetare nga opozita parlamentare.

Është legjitime që partitë politike të mbështesin kërkesa të caktuara të protestuesve. Është gjithashtu e natyrshme që ato të përpiqen t'i përfshijnë zhvillimet shoqërore në strategjitë e tyre politike. Por mbështetja e një proteste nuk krijon automatikisht të drejtën për ta përfaqësuar atë.

Një forcë politike mund të ndajë një kërkesë me protestuesit, por mund të mos gëzojë besimin e tyre për të negociuar realizimin e saj. Këtu shfaqet edhe roli i aktorëve që kërkojnë të përfitojnë politikisht nga zhvillimet, që përpiqen të ndikojnë drejtimin e tyre ose që presin momentin e përshtatshëm për t'u pozicionuar.

Nuk mund t'u atribuohen qëllime të caktuara të gjithë këtyre aktorëve pa prova. Megjithatë, ekziston një dallim që duhet shqyrtuar: midis pjesëmarrjes së hapur në një proces politik, përpjekjes për ta përfaqësuar atë dhe përfitimit nga rezultatet e tij pa marrë përgjegjësi për procesin.

Në këtë kontekst, pyetja nuk është vetëm kush e mbështet protestën, por a ka marrë kush prej saj një mandat të besueshëm për të folur në emër të protestuesve. Përgjigjia është: deri tani askush.

5. Boshllëku i përfaqësimit: kur protesta ka zë, por jo një bashkëbisedues të njohur

Këtu arrijmë te një nga paradokset më interesante të situatës.

Protesta mund të artikulojë kërkesa të qarta, të mobilizojë qytetarë dhe të ndikojë axhendën politike, pa pasur domosdoshmërisht një strukturë të konsoliduar përfaqësimi.

Mungesa e një apo disa figurave të identifikueshme drejtuese nuk duhet interpretuar automatikisht si dobësi organizative. Ajo mund të jetë edhe një zgjedhje e vetëdijshme, për të ruajtur autonominë e protestës, për të shmangur kapjen apo instrumentalizimin politik dhe për të kufizuar presionin ndaj individëve të caktuar. Nëse kjo është një strategji e qëllimshme e protestuesve, mbetet për t'u vlerësuar.

Në çdo rast, kjo nuk e cenon legjitimitetin e protestës. E drejta për të protestuar nuk kushtëzohet nga ekzistenca e një drejtuesi, partie apo organizate përfaqësuese. Por ajo që mund të jetë përparësi gjatë mobilizimit, mund të shndërrohet në vështirësi në momentin kur lind nevoja për dialog dhe negociim.

Me kë do të dialogojë pala qeveritare? Kujt do t'i besojnë protestuesit? Kush mund t'i artikulojë kërkesat në një tryezë, të shqyrtojë alternativat dhe të komunikojë rezultatet?

Kjo vështirësi bëhet edhe më e dukshme nëse dialogu nuk kufizohet te trajtimi i kërkesave të veçanta, por shtrihet te zgjidhjet politike të krizës. Nëse, për shembull, shtrohet mundësia e krijimit të një qeverie teknike apo kalimtare, kush do të marrë pjesë në diskutimin e një formule të tillë në emër të protestuesve? Me çfarë mandati dhe si do të sigurohet që marrëveshja e arritur të gëzojë besimin e tyre?

Natyrisht, krijimi i një qeverie të tillë nuk mund të jetë thjesht produkt i një marrëveshjeje jashtëinstitucionale. Një marrëveshje politike, në të cilën protesta duhet të jetë palë përmes përfaqësuesve të saj të mandatuar, mund të përcaktojë drejtimin dhe përmbajtjen e një zgjidhjeje të mundshme. Por realizimi i saj kërkon respektimin e procedurave kushtetuese dhe ushtrimin e kompetencave nga institucionet përkatëse. Pikërisht këtu duhet të ndërtohet lidhja midis vullnetit të shprehur për ndryshim, marrëveshjes politike dhe legjitimitetit institucional të zgjidhjes.

Ekzistenca e forumeve apo grupimeve alternative nuk e mbush automatikisht këtë boshllëk. Edhe ato duhet të dëshmojnë lidhjen me protestuesit dhe besimin që gëzojnë.

Ndërkohë, përfaqësimi nuk mund të vetëshpallet. Ai duhet të mbështetet në një mandat të njohur, qoftë edhe të kufizuar në kohë dhe në objektin e negocimit. Një mandat i tillë nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një drejtimi të përhershëm apo hierarkik të protestës.

Kjo çështje bëhet veçanërisht e rëndësishme në raport me pozicionimin publik të Partisë Demokratike, përmes kryetarit të saj, Sali Berisha, në mbështetje të protestës dhe të kërkesave për dorëheqjen e Kryeministrit e krijimin e një qeverie teknike. Por mbështetja politike dhe përputhja e kërkesave nuk janë të barasvlershme me një mandat përfaqësimi. Partia Demokratike ka legjitimitetin e saj si forcë parlamentare, por kjo nuk nënkupton automatikisht se gëzon edhe mandatin për të negociuar në emër të protestuesve. Ky mandat duhet të burojë nga vetë ata.

Protestuesit e zgjedhin vetë formën e organizimit dhe emërtimin e personave që do t'i përfaqësojnë në një dialog të mundshëm. Mund t'i quajnë përfaqësues, delegatë, negociatorë apo grup kontakti. Por, pavarësisht emërtimit, nëse synohet një marrëveshje politike, do të nevojiten njerëz të mandatuar për të negociuar në emër të tyre. Kjo nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një udhëheqjeje të përhershme të protestës, por kërkon qartësi se kush negocion, mbi çfarë mandati dhe si do të konsultohen protestuesit për marrëveshjen e mundshme.

Kjo çështje merr rëndësi të veçantë pikërisht sepse protesta shpreh mosbesim ndaj përfaqësimit politik tradicional. Në rastin e Sali Berishës, përtej mosbesimit ndaj partive tradicionale, nuk mund të shpërfillet as pesha e vitit 1997 në kujtesën politike shqiptare.

Paradoksale është se mungesa e një drejtimi të identifikueshëm mund ta mbrojë autonominë e protestës gjatë mobilizimit, por njëkohësisht mund ta lërë atë pa një mekanizëm të besueshëm për të marrë pjesë në përcaktimin e zgjidhjes politike që kërkon.

6. Paradoksi i suksesit: çfarë ndodh pas përmbushjes së kërkesës?

Le të marrim si skenar hipotetik përmbushjen e kërkesës për dorëheqjen e Kryeministrit, të artikuluar nga protestuesit.

Çfarë ndodh më pas? A përfundon protesta? A konsiderohen të zgjidhura problemet që e kanë nxitur? Kush do t'i përfaqësojë kërkesat e tjera, nëse ato mbeten të hapura? Dhe, mbi të gjitha, si do të realizohet vazhdimësia institucionale?

Dorëheqja e Kryeministrit nuk nënkupton automatikisht ndryshimin e shumicës parlamentare, të politikave publike apo të modelit të qeverisjes. Një ndryshim i tillë kërkon procese dhe vendimmarrje të tjera politike e institucionale, në përputhje me rendin kushtetues.

Nëse protesta e kufizon objektivin e saj te dorëheqja e Kryeministrit, pa përcaktuar se çfarë synon të ndodhë më pas, lind një pyetje thelbësore: a është dorëheqja qëllimi përfundimtar, apo mjeti për të arritur një ndryshim më të gjerë? Në rastin e dytë, kush do ta përcaktojë dhe realizojë këtë ndryshim? A rrezikon që rezultati politik i protestës të orientohet nga aktorë të tjerë, me synime jo domosdoshmërisht të artikuluara publikisht? Dhe, mbi të gjitha, a do ta kenë këta aktorë besimin dhe mandatin e protestuesve për të vepruar në emër të tyre?

Procedurat kushtetuese përcaktojnë mënyrën e vijimësisë së institucioneve, por ato nuk mund të zëvendësohen nga vullneti i një grupimi, sado i gjerë apo i vendosur të jetë ai. Në të njëjtën kohë, respektimi i procedurave nuk duhet të përdoret si argument për të shmangur trajtimin e kërkesave qytetare.

Këtu qëndron një tjetër paradoks: një protestë mund të arrijë objektivin e saj të menjëhershëm, por ajo mbetet pa një mekanizëm që garanton vijimësinë e ndryshimeve që kërkon. Suksesi i një kërkese politike nuk është domosdoshmërisht sukses i procesit të ndryshimit të kërkuar. 

Kjo është arsyeja pse çështja e përfaqësimit dhe e dialogut duhet të shtrohet përpara se të arrihet një rezultat i mundshëm, jo vetëm pas tij.

7. Midis legjitimitetit qytetar dhe përgjegjësisë institucionale

Partitë parlamentare, pavarësisht nëse protestuesit i njohin ose jo si përfaqësuese të tyre, mbeten pjesë e procesit kushtetues të vendimmarrjes. Ato kanë përgjegjësi në miratimin e ligjeve, në kontrollin parlamentar dhe në procedurat që lidhen me funksionimin e institucioneve.

Sigurisht, ky rol nuk u jep atyre automatikisht mandat për të përfaqësuar protestën në një dialog të mundshëm. Prandaj duhet të dallojmë tri funksione: artikulimin e kërkesave qytetare, dialogun për zgjidhjen e tyre dhe vendimmarrjen përmes institucioneve kompetente.

Këto funksione lidhen me njëri-tjetrin, por nuk janë të njëjta.

Një dialog i besueshëm duhet të respektojë autonominë e protestës, ndërsa zgjidhjet që kërkojnë akte institucionale duhet të respektojnë procedurat kushtetuese. Kjo nuk është kundërthënie midis demokracisë përfaqësuese dhe pjesëmarrjes qytetare. Është një sfidë për t'i bërë ato të bashkëveprojnë.

Institucionet kanë detyrimin të dëgjojnë dhe të përgjigjen. Protestuesit kanë të drejtën të zgjedhin mënyrën e përfaqësimit të tyre. Ndërsa aktorët politikë duhet të mbajnë përgjegjësi për vendimet që u përkasin kompetencave të tyre. Asnjëra palë nuk mund ta zëvendësojë plotësisht tjetrën.

8. Kur përgjegjësia mbetet në hije

Në gjithë këtë proces, një çështje meriton vëmendje të veçantë: shpërndarja e përgjegjësive.

Policët dhe protestuesit janë më të ekspozuarit ndaj përplasjeve, por jo domosdoshmërisht janë aktorët me ndikimin më të madh mbi zhvillimin dhe zgjidhjen e krizës. Qeveria ka përgjegjësinë e funksionimit të institucioneve, të respektimit të të drejtave dhe të trajtimit të kërkesave publike. Forcat politike kanë përgjegjësi për qëndrimet dhe veprimet e tyre, për mënyrën se si ndikojnë mbi tensionet dhe për zgjidhjet që propozojnë. Organizatorët ose përfaqësuesit e protestës, nëse marrin përsipër këtë rol, kanë përgjegjësinë të jenë transparentë për mandatin dhe objektivat e tyre. Media ka përgjegjësinë të informojë dhe të verifikojë, pa ushqyer përballje personale dhe fajësime kolektive. Ndërsa institucionet e drejtësisë kanë detyrimin të trajtojnë çdo shkelje në mënyrë të paanshme.

Në mungesë të kësaj qartësie, krijohet një situatë ku përgjegjësia politike mund të mbetet e shpërndarë ose e padukshme, ndërsa pasojat konkrete përqendrohen te individët në terren.

Ky është ndoshta rreziku më i madh që duhet të shmangim.

Përfundim: nga energjia e protestës te përgjegjësia për ndryshimin

Dukuritë që po shfaqen në situatën e sotme nuk mund të shihen të shkëputura nga njëra-tjetra.

Relativizimi i përgjegjësive ushqen polarizimin. Polarizimi mund të nxisë personalizimin e konfliktit. Mosbesimi ndaj përfaqësimit tradicional vështirëson dialogun. Ndërsa mungesa e një mekanizmi të besueshëm për kanalizimin e kërkesave mund ta bëjë të vështirë shndërrimin e protestës në ndryshim të qëndrueshëm.

Kjo nuk do të thotë se protestat duhet të kenë domosdoshmërisht një strukturë tradicionale drejtuese apo se përgjegjësia për zgjidhjen e krizës u përket vetëm protestuesve. Përkundrazi, është një arsye më shumë për të kërkuar përgjegjësi nga institucionet dhe për të krijuar forma të besueshme komunikimi e pjesëmarrjeje.

Protesta mund të jetë një instrument i fuqishëm për të kërkuar ndryshimin, por nuk mund të zëvendësojë vetë rendin demokratik që duhet ta garantojë atë. Ashtu si institucionet nuk mund të mbështeten vetëm te legjitimiteti formal për të shmangur dëgjimin e qytetarëve.

Sfida nuk është thjesht të dalim nga një krizë politike. Është të shmangim që mënyra se si dalim prej saj të prodhojë krizën e radhës.

Dhe kjo kërkon më shumë se përmbushjen e një kërkese të menjëhershme. Kërkon përgjegjësi, përfaqësim të besueshëm, respektim të procedurave demokratike dhe aftësi për ta kthyer kundërshtimin qytetar në një proces ndryshimi institucional.

Sepse ndryshimi nuk matet vetëm me atë që arrijmë të kundërshtojmë apo të largojmë, por edhe me atë që jemi në gjendje të ndërtojmë dhe të konsolidojmë më pas.

Luiza Hoxhaj

20.10.2026

Të gjithë janë të nevojshëm

Shqipëria mbi të gjitha!

Në vitin 2005, pas humbjes së zgjedhjeve parlamentare, Fatos Nano dha dorëheqjen nga drejtimi i Partisë Socialiste dhe nga posti i Kryeministrit. Një gjest demokratik, një akt përgjegjësie politike që meriton të kujtohet.

Pas dorëheqjes së tij, Edi Rama mori drejtimin e Partisë Socialiste dhe, në vitin 2013, erdhi në krye të qeverisë.

 

Don't Delay Any Longer!

 

The Crisis Must Be Resolved, Not Merely Its Consequences!

The violent escalation of protests is a warning signal that cannot and must not be ignored. The situation demands responses and solutions from those who bear the political and institutional responsibility to provide them.

Had citizens' grievances, demands, and disagreements been heard and addressed in a timely manner, through appropriate means and with the necessary political will, perhaps we would not have reached this point.

But now, before the situation escalates further, action is urgently needed. Through political means, not violence! Violence, regardless of which side resorts to it, is not a solution. Arrogance is never the right approach, even when one believes oneself to be right. Still less so when exercising power.

You cannot govern by showing contempt for the people!

Listening to citizens does not necessarily mean agreeing with everything they say. It means respecting their right to be heard, to demand accountability, and to receive answers. It means acknowledging that disagreement is part of democracy and that politics exists, among other things, to find solutions through democratic engagement.

Responsibility for the way the protests have been handled lies with the political class as a whole, but not equally. The primary responsibility rests with the governing majority, which holds the instruments of power and has the capacity to offer solutions. Instead of being heard and invited into dialogue, protesters have also been met with labels, irony, and disregard. Derogatory descriptions such as “crows,” “ravens,” and similar expressions cannot substitute for meaningful responses to citizens' demands.

Yet other political forces cannot regard the protests merely as an opportunity to capitalize on public dissatisfaction. Their responsibility is not to appropriate the protests for their own purposes, but to help ensure that citizens' demands receive responses through democratic mechanisms.

Thus, between disregard and ridicule on one side, and attempts at political instrumentalization on the other, the positive energy of the protests was lost—an energy that could and should have served as a democratic instrument for reflection, dialogue, and the correction of political decisions.

Today, the protests have entered a different stage, marked by escalation and violent confrontation. But an essential distinction must be made: the loss of the positive energy that characterized the initial phase of the protests does not mean that citizens' demands have lost their legitimacy.

As long as these demands remain unresolved, they continue to require political and institutional responses. Violent escalation does not justify violence, but neither does it automatically invalidate the underlying problems that gave rise to the protests.

Therefore, ending the violence is an immediate necessity, while addressing the root causes of the crisis remains a political and institutional obligation. One cannot replace the other.

Meanwhile, allegations of foreign interference, intelligence networks, or destabilization scenarios bring back memories of Gazidede's statements in 1997. I am not equating the two situations, but history should have taught us to be cautious about explanations that risk diverting attention from the domestic causes of a crisis.

Even if such external influences exist, they can hardly gain traction without fertile ground within the country itself. And that fertile ground is created precisely by the failure to address citizens' grievances, demands, and disagreements in time, by the absence of dialogue, and by the failure to channel them through democratic and institutional processes.

Under these circumstances, the issue is not simply to stop the protests or restore calm. The crisis that gave rise to them must be resolved.

Temporary calm may create an illusion of normality, but it does not eliminate the problem. Unaddressed grievances remain like embers beneath the ashes, ready to ignite again, perhaps with even more serious consequences.

Political responsibility is not limited to managing the consequences of a crisis. It also requires identifying and addressing its causes, opening the way for dialogue, taking the necessary decisions, and, when required, having the courage to correct them.

Overcome the obsession with appearing strong, unyielding, and invincible. Correcting a decision or reconsidering a position is not a sign of weakness. On the contrary, the willingness to reflect and take corrective action may be the clearest expression of responsibility in the exercise of power.

Humility is a quality of capable and responsible leadership. It does not weaken authority; rather, it gives authority substance and legitimacy. Knowing how to listen, acknowledging the possibility of error, and having the courage to make corrections does not mean losing authority. It demonstrates the ability to exercise it in the service of citizens.

Power does not become stronger by refusing to acknowledge mistakes, but by demonstrating the ability to correct them. It is time to put an end to Balkan-style arrogance!

The first opportunity to address the crisis through timely dialogue has been lost. We must not lose the opportunity to prevent even more serious consequences.

Do not delay any longer!

Political solutions may come at a cost, but inaction and procrastination can make those costs far greater, even unbearable and irreversible.

What we need is not a temporary peace that conceals the crisis, but a solution that addresses its underlying causes. Because it is not enough for the streets to become quiet; the grievances that brought people into those streets must be addressed.

No political interest, no claim to being right, and no justification based on the exercise of power can warrant an unbearable price for citizens, society, and the country.

By Luiza Hoxhaj

Tirana, 15 October 2026

Mos u vononi! Duhet zgjidhur kriza, jo thjesht pasojat e saj!

Përshkallëzimi i dhunshëm i protestave është një sinjal që nuk mund dhe nuk duhet shpërfillur. Situata kërkon përgjigje dhe zgjidhje nga ata që kanë përgjegjësinë politike dhe institucionale për t'i dhënë ato. 

Nëse pakënaqësitë, kërkesat dhe mospajtimet qytetare do të ishin dëgjuar e trajtuar në kohën e duhur, me mjetet e duhura dhe me vullnetin e nevojshëm politik, ndoshta nuk do të kishim mbërritur deri këtu.

Por tani, përpara se situata të përshkallëzohet edhe më tej, duhet vepruar. Me mjete politike, jo me dhunë! Dhuna, nga cilado anë që ushtrohet, nuk është zgjidhje. Arroganca, edhe kur ke të drejtë, nuk është mjeti i duhur. Aq më pak kur ushtron pushtet.

Popullit nuk i bëhet karshillëk!

Të dëgjosh qytetarët nuk do të thotë domosdoshmërisht t'u japësh të drejtë për gjithçka. Do të thotë të respektosh të drejtën e tyre për t'u dëgjuar, për të kërkuar llogari dhe për të marrë përgjigje. Do të thotë të pranosh se mospajtimi është pjesë e demokracisë dhe se politika ekziston edhe për të gjetur zgjidhje përmes saj.

Përgjegjësia për mënyrën se si është trajtuar protesta i përket klasës politike në tërësi, por jo në mënyrë të barabartë. Pesha kryesore bie mbi maxhorancën, e cila ka në dorë instrumentet e pushtetit dhe mundësinë për të ofruar zgjidhje. Në vend që të dëgjoheshin dhe të ftoheshin në dialog, protestuesit janë përballur edhe me etiketime, ironi e shpërfillje. Cilësime si “sorra”, “korba” e të tjera të ngjashme nuk mund të zëvendësojnë përgjigjen ndaj kërkesave qytetare.

Por as forcat e tjera politike nuk mund ta konsiderojnë protestën thjesht si një mundësi për të kapitalizuar pakënaqësinë e qytetarëve. Detyra e tyre nuk është ta përvetësojnë atë, por të ndihmojnë që kërkesat të marrin përgjigje përmes mekanizmave demokratikë.

Kështu, mes shpërfilljes dhe ironizimit nga njëra anë, dhe përpjekjeve për instrumentalizim politik nga ana tjetër, u humb energjia pozitive e protestës, ajo energji që mund dhe duhej të ishte shfrytëzuar si një instrument demokratik për reflektim, dialog dhe korrigjim të vendimmarrjes.

Sot protesta ka kaluar në një stad tjetër, atë të përshkallëzimit dhe përplasjes së dhunshme. Por këtu duhet bërë një dallim thelbësor: humbja e energjisë pozitive të fazës së parë të protestës nuk do të thotë humbje e legjitimitetit të kërkesave qytetare.

Për sa kohë që kërkesat mbeten pa zgjidhje, ato vazhdojnë të kërkojnë përgjigje politike dhe institucionale. Përshkallëzimi i dhunshëm nuk e justifikon dhunën, por as nuk i zhvlerëson automatikisht problemet që qëndrojnë në themel të protestës. Prandaj, ndalimi i dhunës është domosdoshmëri e menjëhershme, ndërsa adresimi i shkaqeve të krizës mbetet detyrim politik dhe institucional. Njëra nuk e zëvendëson tjetrën.

Ndërkohë, akuzat për ndërhyrje të huaja, agjentura apo skenarë destabilizimi më rikthejnë në kujtesë deklaratat e Gazidedes në vitin 1997. Nuk po barazoj situatat, por historia duhet të na ketë mësuar të jemi të kujdesshëm me shpjegime që rrezikojnë ta zhvendosin vëmendjen nga shkaqet e brendshme të krizës. Edhe sikur ndikime të tilla të ekzistojnë, ato vështirë se mund të gjejnë terren pa një shtrat të përshtatshëm brenda vendit. Dhe këtë shtrat e krijon pikërisht mosadresimi në kohë i pakënaqësive, kërkesave dhe mospajtimeve qytetare, mungesa e dialogut dhe moskanalizimi i tyre përmes rrugëve demokratike e institucionale.

Në këto kushte, çështja nuk është thjesht të ndalet protesta apo të qetësohet situata. Duhet të zgjidhet kriza që e ka prodhuar atë.

Qetësia e çastit mund të krijojë iluzionin e normalitetit, por nuk e zhduk problemin. Pakënaqësitë e patrajtuara mbeten si prushi nën hi, të gatshme të ndizen sërish, ndoshta me pasoja edhe më të rënda.

Përgjegjësia politike nuk është vetëm të menaxhojë pasojat e krizës, por të identifikojë dhe të adresojë shkaqet e saj. Të hapë rrugën e dialogut, të marrë vendimet e nevojshme dhe, kur duhet, të ketë edhe kurajën e korrigjimit.

Mposhteni kompleksin e të fortit, të palëkundëshmit, të pamposhturit. Të korrigjosh një vendim, të  reflektosh ndaj një qëndrimi nuk është dobësi. Përkundrazi, reagimi korrigjues dhe reflektues mund të jetë shprehja më e qartë e përgjegjësisë në ushtrimin e pushtetit.

Përulësia është cilësi e lidershipit të aftë dhe të përgjegjshëm. Ajo nuk e dobëson autoritetin, por i jep atij përmbajtje dhe legjitimitet. Të dish të dëgjosh, të pranosh edhe mundësinë e gabimit dhe të kesh kurajën të korrigjosh, nuk do të thotë të humbasësh autoritetin, por të dëshmosh se di ta ushtrosh atë në shërbim të qytetarëve.

Pushteti nuk bëhet më i fortë duke mos pranuar gabimet, por duke pasur aftësinë t'i korrigjojë ato. Fodullëku ballkanik duhet të marrë fund!

Mundësia e parë për ta trajtuar krizën përmes dialogut në kohën e duhur u humb. Nuk duhet të humbasë edhe mundësia për të parandaluar pasoja më të rënda. Mos u vononi më!

Zgjidhjet politike mund të kenë kostot e tyre, por mosveprimi dhe zvarritja mund t'i bëjnë ato shumë më të mëdha, deri të papërballueshme dhe të pariparueshme.

Nuk na duhet një paqe e përkohshme që e fsheh krizën, por një zgjidhje që u jep përgjigje shkaqeve të saj. Sepse nuk mjafton që rrugët të qetësohen; duhet që arsyet që i mbushën ato të marrin përgjigje.

Asnjë interes politik, asnjë pretendim për të drejtën dhe asnjë arsye pushteti nuk mund të justifikojë një çmim të papërballueshëm për qytetarët, shoqërinë dhe vendin.

Nga Luiza Hoxhaj

Tiranë më 15.10.2026

Local Referendums: From Consulted Citizens to Co-Decision-Makers

Luiza Hoxhaj

Expert in Regional and Local Development

We increasingly speak about citizen participation in local governance: transparency, public hearings, consultation, stakeholder engagement, and the co-creation of public policies.

And rightly so. Governance that makes decisions about a territory without listening to the people who live there can hardly be considered good governance. Yet there are circumstances in which we need to ask a further question: Is consultation enough?

Consultation, however genuinely conducted, is not the same as co-decision-making. Citizens are informed, heard, and invited to express their views, but the final decision remains with representative institutions.

There are, however, decisions that affect the relationship between a community and its territory so profoundly that moving one step further may become necessary: from consulted citizens to citizens who participate directly in decision-making.

This is where the discussion about local referendums begins.

Not an Alternative to Representative Democracy

A local referendum is not a substitute for the municipal council, the mayor, or other elected institutions. Nor should it become a mechanism for putting every decision concerning local administration to a popular vote. Representative democracy has its own institutions, which must have not only the authority but also the responsibility to govern.

Yet local democracy does not end with the periodic election of representatives. On certain matters, particularly when decisions structurally and permanently affect a territorial community, representative democracy may be complemented by instruments of direct democracy.

It is important, therefore, to distinguish between different levels of citizen participation.

Information tells citizens what is being done. Consultation asks citizens what they think. Participation involves citizens in shaping the decision-making process. A referendum, within the scope and legal effects established by law, allows citizens to express their will directly on a specific choice.

The question, therefore, is not whether a referendum is more democratic than a municipal council. These are different ways of expressing democratic legitimacy.

The relevant question is: When does the nature of a decision require institutional representation to be complemented by the direct expression of the community's will?

When Territorial Boundaries Change, Who Should Be Consulted?

The debate surrounding Albania's 2026 administrative-territorial reform offers a concrete illustration of this question.

As part of the reform process, public hearings were organised across the country's twelve regions. An examination of the published hearing records indicates that discussions focused primarily on the functioning of local government: responsibilities, financing, administrative capacities, public services, and possible approaches to territorial organisation.

During the hearing in Vlora, for example, alongside functional and administrative concerns, participants from Selenica, Konispol, and Orikum raised issues directly related to the territorial status and identity of their communities.

These discussions show that the hearings also provided opportunities for communities to express territorial concerns and proposals. However, the specific territorial configuration that would subsequently be proposed had not yet been presented as the subject of those discussions.

This brings us to an important distinction: Consulting citizens about a problem is not the same as consulting them about alternative solutions; and consulting them about alternatives is not necessarily the same as consulting them about a specific proposed decision.

All three may form part of the same participatory process, but they do not automatically replace one another.

When citizens are asked what is not functioning in the existing territorial organisation, they contribute to the diagnosis. When they are asked which alternatives would be most appropriate, they contribute to designing the reform. But when a concrete proposal envisages that the municipality in which they live will lose its existing status and be merged into another local government unit, the decision-making process has entered a different stage.

The question is no longer simply: What kind of reform do we need? It also becomes: What does the affected community think about the specific territorial change being proposed?

An European Principle

This is not merely a theoretical question.

The European Charter of Local Self-Government devotes a specific provision to changes in local authority boundaries. Article 5 establishes that changes in local authority boundaries should not be made without prior consultation of the local communities concerned, possibly by means of a referendum where this is permitted by statute.

This does not mean that communities automatically acquire a right to veto every territorial reform.

A reform may be justified by demographic, economic, financial, or administrative considerations, or by the need to provide more effective public services. Local interests must also be considered in relation to the broader public interest.

Nevertheless, the underlying principle remains important: The more directly a decision affects the territorial identity and institutional belonging of a community, the more important it becomes to establish how that community's will is expressed.

Europe does not offer a single model of territorial organisation or decision-making on local boundary changes. Different approaches reflect different institutional traditions and legal systems, alongside shared principles of local self-government, subsidiarity, and democratic participation.

The challenge, therefore, is not to seek one universal formula for every municipality, but to identify the mechanisms that make territorial decisions better informed, more representative, and more legitimate.

A Parallel from History

European history reminds us that the relationship between territory and the will of its population is not a new question.

Following the First World War, the dissolution of empires and the creation or expansion of states in Central and Southeastern Europe brought questions of borders, populations, and minorities to the centre of the emerging political order.

In the debates of that period, influenced in part by the principles articulated by Woodrow Wilson, the interests and territorial affiliations of affected populations acquired particular significance, although these principles were applied unevenly and were often constrained by the interests of the major powers.

Naturally, changes to international borders after a world war cannot be equated with administrative-territorial reorganisation within a contemporary democratic state. These are fundamentally different historical and legal circumstances.

The parallel of interest here is more limited: the relationship between representative decision-making and the expressed will of populations affected by territorial change.

History does not provide a model to be copied. It reminds us of a principle: the more profoundly a decision affects a community's territorial belonging, the stronger the case for making that community's will part of the decision-making process.

In contemporary local democracy, the municipal council is the representative body of the community. Its position on changes to a municipality's status or boundaries therefore carries institutional weight and deserves serious consideration.

But what happens when opposition also emerges among citizens themselves?

Municipal Councils Represent, Protests Signal, Referendums Measure

This question becomes particularly relevant when territorial decisions encounter opposition both from representative institutions and from citizens.

During the debate on Albania's 2026 territorial reform, municipal councils in several municipalities, including Poliçan, Selenica, Dimal, Divjaka, Fushë-Arrëz, and Maliq, expressed opposition to proposed mergers with other local government units. In some cases, these institutional positions were accompanied by protests and other forms of civic response.

These represent two distinct forms of democratic expression. Municipal councils represent their communities through mandates obtained in elections.

Protest is a legitimate instrument of civic expression. It makes opposition visible, raises public awareness, and calls upon decision-makers to take citizens' concerns into account.

Yet a protest does not necessarily reveal how widely that opposition is shared throughout the community. A protest, however significant, is not a referendum.

It may demonstrate that a concern exists and should not be ignored. But it cannot, by itself, establish whether that concern is shared by an active group of citizens, a substantial part of the community, or a majority of residents.

Even a unanimous position adopted by a municipal council, despite its considerable representative significance, is not a direct measurement of the views of all citizens on the specific issue. This is precisely where a local referendum may serve a different purpose.

It can channel opposition from protest into an institutional process and help measure what protest can only signal. In this sense:

Municipal councils represent.
Protests signal.
Referendums measure and formally express the citizens' will.

This does not imply that every protest should lead to a referendum.

However, when a decision is structural, has long-term consequences, or is difficult to reverse, and when significant opposition raises questions about the extent of public acceptance, it may be reasonable to ask:

Should the community's will be measured directly?

Indeed, during the territorial reform hearings in Fier, representatives of civil society also proposed the use of a consultative local referendum for changes to territorial boundaries.

This illustrates that discussion of referendums need not emerge only as a reaction to a reform. It can also arise within the participatory process itself.

From “Listen to Me” to “Ask Me”

Here lies the essential distinction between consultation and a referendum.

During consultation, citizens effectively say:

“Listen to my opinion about the decision you are going to make.”

Through a referendum, they seek something more:

“On this particular issue, I want to express my will directly.”

This represents an important shift in the culture of governance.

Of course, a consultative referendum does not automatically transfer final decision-making authority from institutions to citizens. Its legal effects depend on the applicable legal framework.

Nevertheless, even when it is not legally binding, a referendum may generate democratic information of a different nature from that produced through hearings, petitions, or protests.

A local referendum should not be viewed as an instrument of confrontation with institutions. Under certain circumstances, it may provide those institutions with additional democratic legitimacy when making difficult decisions.

Ultimately, the relationship between citizens and their territory is not merely administrative. It is also connected to belonging, identity, collective memory, and the way people experience the place in which they live.

For this reason, on certain issues, citizens may express that relationship in very simple terms:

“This is my city. I want to be part of how it changes.”

But this demand for participation should not remain merely a declaration of principle. It needs appropriate institutional channels.

When Should a Local Referendum Be Considered?

Not for every decision. Not as a substitute for elected institutions. Not whenever disagreement arises. A local referendum should remain an exceptional instrument precisely so that it retains its democratic significance.

Nevertheless, it deserves serious consideration when a decision changes a community's administrative-territorial boundaries or status; when it structurally and permanently affects local organisation; when its consequences are difficult to reverse; or when significant civic and institutional opposition exists whose extent cannot be established through ordinary participatory mechanisms alone.

In such circumstances, holding a local referendum may be a legitimate democratic option to examine, within the limits and procedures established by the Constitution and applicable legislation.

It is not necessarily a vote against reform or against the institutions proposing it. Rather, it may offer a way to obtain democratic information that is otherwise missing: how much support or opposition does the proposed change actually have within the community directly affected?

This information has value even when final decision-making authority rests elsewhere.

Good decision-making depends not only on procedural legality and arguments of administrative efficiency. It also requires an understanding of the interests, concerns, and will of the communities that will live with its consequences.

Local democracy should not be measured solely by whether citizens have been heard. In certain circumstances, it also requires a willingness to ask them directly.

Perhaps this is the deeper meaning of the transition from consulted citizens to co-decision-makers.

Sources and References

1.     Council of Europe (1985). European Charter of Local Self-Government, particularly Articles 4 and 5.

2.     Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe. Contemporary Commentary on the Explanatory Report to the European Charter of Local Self-Government.

3.     Parliament of Albania, Special Parliamentary Committee on Administrative-Territorial Reform (2026). Public hearing documentation and published minutes, particularly the hearings in Vlora and Fier.

4.     Municipal council proceedings, decisions, and publicly available meeting recordings concerning the 2026 territorial reorganisation proposals, including those of Poliçan, Selenica, Dimal, Divjaka, Fushë-Arrëz, and Maliq.

5.     Wilson, Woodrow (1918). Fourteen Points Address, 8 January 1918.

Methodological note: This analytical article draws on the principles of local democracy, the European framework for local self-government, and a review of publicly available documentation relating to Albania's administrative-territorial reform process. The 2026 reform is used as an illustration of the broader relationship between public consultation, institutional representation, and local referendums.