LETËR E HAPUR - Muzeu Etnografik i Vlorës: ta ruajmë, ta rijetësojmë!

Një reflektim për trashëgiminë, kujtesën dhe mënyrën si i tregojmë historitë e Vlorës

Drejtuar: Bashkisë Vlorë dhe institucioneve përgjegjëse për trashëgiminë kulturore
Nga: Luiza Hoxhaj, qytetare e Vlorës

Të nderuar drejtues të institucioneve,

Reagimet qytetare të ditëve të fundit, sensibilitetet e ndryshme, mendimet e profesionistëve dhe përfaqësuesve të organizatave, por edhe diskursi publik e politik që po zhvillohet rreth ndërhyrjeve në Qendrën Historike të Vlorës, më kanë nxitur të reflektoj dhe ta ndaj publikisht mendimin tim.

Nuk synoj të përfaqësoj të gjitha këto qëndrime dhe as ndaj domosdoshmërisht çdo argument të shprehur në kuadër të tyre. Por besoj se vetë ekzistenca e sensibiliteteve kaq të ndryshme është arsye e mjaftueshme që çështja të mos reduktohet në një ndarje të thjeshtë “pro” ose “kundër” një muzeu.

Nuk e shoh kështu problemin.

Pyetja për mua është më e gjerë: si mund të nderojmë një histori pa zbehur një tjetër dhe si mund të ndërhyjmë në një hapësirë historike pa humbur hierarkinë, autenticitetin dhe kujtesën që ajo ka trashëguar?

Vendimmarrja është bërë dhe punimet kanë nisur. Por fakti që një proces ka hyrë në fazën e zbatimit nuk do të thotë se vendimmarrja nuk mund të rishikohet, nëse gjatë rrugës lindin pikëpyetje të arsyeshme mbi ndikimin e saj në trashëgiminë historike, mbi autenticitetin, proporcionalitetin apo marrëdhënien me tërësinë e ansamblit.

Pikërisht për këtë arsye, propozoj që të rishikohet jo vetëm mënyra e zbatimit të projektit, por, aty ku argumentet historike, urbanistike dhe muzeologjike e kërkojnë, edhe vetë vendimmarrja mbi konceptin, funksionin dhe vendndodhjen e tij.

Rishikimi nuk do të thotë domosdoshmërisht kthim pas. Mund të nënkuptojë gjetjen e një zgjidhjeje më të mirë përpara se një ndërhyrje e sotme të bëhet një realitet i pakthyeshëm për nesër.

Një institucion nuk e dobëson autoritetin e tij kur reflekton mbi një vendim. Përkundrazi, gatishmëria për të dëgjuar, për të vlerësuar argumente të reja dhe, kur është e nevojshme, për të korrigjuar një zgjedhje është shenjë e një vendimmarrjeje të përgjegjshme.

Të shohim të tërën përpara pjesës

Muzeu Etnografik, godina historike ku në vitin 1908 u krijua Klubi Patriotik “Labëria”, Shtëpia e Sharrajve dhe ndërtesat e tjera historike përreth nuk janë objekte të izoluara. Ato formojnë një ansambël dhe krijojnë së bashku një marrëdhënie arkitekturore, urbane dhe historike.

Vlera e tyre nuk qëndron vetëm tek secila godinë më vete, por edhe te mënyra se si ato lexohen së bashku. Prandaj, çdo ndërhyrje e re duhet të vlerësohet jo vetëm për cilësinë e saj individuale, por për ndikimin që krijon mbi të tërën: volumet, lartësitë, materialet, fasadat, ndriçimin, fushëpamjet dhe hierarkinë vizuale të ansamblit.

Në këtë kuptim, ndërhyrja në Shtëpinë e Sharrajve nuk duhet parë vetëm në raport me funksionin e ri që do të marrë ajo, por edhe me transformimin e vetë godinës historike dhe me marrëdhënien që shtesat dhe volumet e reja krijojnë me objektet përreth.

Muzeu Etnografik dhe ish-Klubi Patriotik “Labëria” nuk duhet të mbeten në hije — as fizikisht dhe as në leximin historik të kësaj hapësire.

Klubi “Labëria”: ta ruajmë, por edhe ta rijetësojmë

Ruajtja e trashëgimisë nuk duhet kuptuar si ngrirje e së shkuarës.

Një godinë historike ruhet jo vetëm kur restaurohen muret e saj. Ajo ruhet edhe kur arrijmë të mbajmë gjallë frymën dhe funksionin shoqëror që ka pasur. Dhe historia e Klubit “Labëria” na jep vetë një ide për të ardhmen e tij.

Ai nuk ishte thjesht një godinë. Ishte hapësirë organizimi qytetar, kulture, edukimi dhe veprimtarie patriotike.

Në vitin 1910, në këtë godinë, Marigo Posio hapi shkollën shqipe për vajzat e Vlorës. Këtu dija përcillej nga një brez te tjetri. Edukimi ishte njëkohësisht emancipim dhe ruajtje e identitetit.

Pse të mos e rijetësojmë sot këtë frymë?

Nëse Qendra Historike e Vlorës ka nevojë për një qendër aktive të kulturës, edukimit, traditës dhe dialogut qytetar, mendoj se duhet të fillojmë pikërisht nga Klubi “Labëria” — jo duke i shpikur një funksion të ri, por duke rijetësuar në kushtet e sotme funksionin që vetë historia i ka dhënë. Një pjesë e tij mund të rikthehet në një odë debati, mendimi dhe aktiviteti qytetar. Dhe pse jo, në një “Shkollë të Traditës”, ku mjeshtrit e gjallë të Vlorës dhe Labërisë t'ua përcjellin dijen brezave të rinj.

Vlora i ka ende këta njerëz. Një prej tyre është mjeshtri Vendim Kapaj[i], njohës dhe interpretues i instrumenteve tradicionale frymore të Labërisë — culës dyjare, fyellit dhe pipizanës — i cili ua mëson ato edhe fëmijëve.

Një shekull më parë, vajzat e Vlorës hynin në këtë godinë për të mësuar shqip. Sot, fëmijët e Vlorës mund të hyjnë aty për të mësuar një instrument, një këngë, një mjeshtëri, një element të kulturës që u përket.

Ndryshon ajo që mësohet; vazhdon akti i transmetimit. Atëherë muzeu nuk është më vetëm vendi ku shkojmë për të parë çfarë kemi qenë. Bëhet vendi ku mësojmë si ta çojmë më tej atë që jemi.

Ky është, për mua, kuptimi i rijetësimit.

Historia hebraike është pjesë e historisë së Vlorës

Historia e një qyteti nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet apo njerëzit që ne zgjedhim të nderojmë. Ajo ndërtohet nga të gjitha shtresat që koha ka lënë mbi të. Historia antike, romake, bizantine, mesjetare, osmane, prania dhe kalimi i popullsive e komuniteteve të ndryshme, Rilindja Kombëtare, Pavarësia, Lufta e Vlorës dhe zhvillimet e mëvonshme janë pjesë të historisë së qytetit.

Edhe prania hebraike është një prej këtyre shtresave dhe meriton të dokumentohet e të përcillet me seriozitet.

Në rastin e saj kemi edhe një dimension tjetër të çmuar: një histori të mikpritjes dhe bashkëjetesës në periudha të ndryshme, e cila në momentin më të errët të përndjekjes naziste u shndërrua në mbrojtje dhe shpëtim.

Kjo është një histori që duhet treguar.

Pyetja, pra, nuk është nëse ajo “meriton” apo jo të jetë pjesë e kujtesës së qytetit. Pyetja është si ta tregojmë në përmasën, kontekstin dhe marrëdhënien e duhur me tërësinë e historisë së Vlorës.

Pikërisht për këtë arsye, propozimi im i parë mbetet që historia e pranisë hebraike dhe e marrëdhënieve shqiptaro-hebraike të ketë një pavijon të posaçëm brenda Muzeut Historik të Vlorës. Atje ajo mund të vendoset në marrëdhënie me shtresat e tjera të historisë së qytetit, pa u zvogëluar dhe pa u shkëputur prej saj.

Të forcojmë të tërën dhe, përmes saj, pjesën.

Jo vetëm prani, por marrëdhënie

Edhe narrativa meriton reflektim.

Historia që kemi për të treguar nuk është vetëm historia e një komuniteti që ka jetuar në Vlorë. Është edhe historia e mënyrës se si ai u prit, e marrëdhënieve që krijoi me qytetin dhe, në momentet më të vështira, e njerëzve që hapën dyert dhe morën mbi vete rrezikun për të mbrojtur jetë njerëzore.

Prandaj, qoftë brenda Muzeut Historik, qoftë — nëse pas rishikimit ruhet zgjedhja për një muze të posaçëm — do të më dukej më përfaqësuese një narrativë e ndërtuar rreth pranisë, mikpritjes, Besës, mbrojtjes dhe shpëtimit.

Në rastin e një muzeu të posaçëm, mund të reflektohet edhe mbi një koncept si “Muzeu i Besës dhe Shpëtimit” apo “Muzeu i Besës Vlonjate”.

Jo për ta zëvendësuar historinë hebraike me një histori vetëlavdëruese shqiptare, por për të treguar pikërisht marrëdhënien ndërmjet tyre. Besa, në këtë narrativë, nuk ndan dy histori. Ajo i lidh ato.

A duhet e gjithë kujtesa të kondensohet në një pikë?

Këtu mendoj se duhet të shtrojmë edhe një pyetje tjetër.

A është e nevojshme që të gjitha shtresat e kujtesës së Vlorës të përqendrohen fizikisht në të njëjtën hapësirë të Qendrës Historike?

Vlora i ka vetë vendet e saj të kujtesës.

Rruga e Hebrenjve është një prej tyre. Ajo është një hapësirë historike e qytetit që tashmë mbart kujtesën e pranisë hebraike. Pse të mos rijetësohet edhe ajo?

Mund të shndërrohet në një hapësirë të gjallë interpretimi, ku përmes dokumenteve, historive të familjeve, fotografive, dëshmive, guidave dhe mjeteve bashkëkohore të tregohet prania hebraike në Vlorë, bashkëjetesa me qytetin, mikpritja dhe mbrojtja.

Në këtë mënyrë, kujtesa nuk do të kondensohej artificialisht në një pikë të vetme. Ajo do të ndiqte gjeografinë reale të historisë së qytetit.

Klubi “Labëria” mund të rijetësohet si qendër aktive e kulturës, edukimit, traditës dhe dialogut qytetar. Rruga e Hebrenjve mund të rijetësohet si vend i kujtesës dhe interpretimit të pranisë hebraike dhe të marrëdhënieve shqiptaro-hebraike.

Vende të tjera autentike të lidhura me këtë histori mund të bëhen pjesë e të njëjtit itinerar. Muzeu Historik mund t'i lidhë këto shtresa në rrëfimin e përgjithshëm. Dhe qyteti vetë mund të bëhet muzeu që i bashkon.

Jo çdo histori ka nevojë të zhvendoset në të njëjtën godinë për t'u bërë e dukshme. Ndonjëherë mënyra më autentike për ta treguar është ta lësh të flasë aty ku ka ndodhur.

Çfarë po ruajmë dhe çfarë po krijojmë?

Kjo më çon te një çështje tjetër që kërkon transparencë.

Projekti i Muzeut Hebraik Shqiptar është prezantuar publikisht jo vetëm si muze, por edhe si një qendër kulturore active (cultural hub), me funksione edukimi dhe aktivitetesh.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen për raportin e tij me ansamblin ku vendoset. Nëse një qendër e re aktive kulturore krijohet pranë një institucioni historik që vetë ka lindur si qendër aktive kulture, edukimi dhe veprimi qytetar, a nuk duhet të pyesim më parë nëse kemi rijetësuar atë që historia na ka lënë tashmë?

Po kështu, punimet aktuale dhe ndërhyrjet që po realizohen në afërsi të Muzeut Etnografik dhe ish-Klubit “Labëria” kërkojnë informacion të plotë publik mbi natyrën dhe funksionin e tyre.

Nëse ndonjë element i projektit synon të rikrijojë apo të evokojë një sinagogë historike, mbi çfarë evidence dokumentare, hartografike apo arkeologjike mbështetet lokalizimi dhe forma e saj?

Nëse kemi të bëjmë me një element të ri arkitektonik apo muzeal, edhe kjo duhet të thuhet qartë. Sepse ekziston një dallim thelbësor ndërmjet restaurimit të një objekti historik, rikonstruksionit mbi evidencë të dokumentuar dhe krijimit të një elementi të ri që simbolizon apo interpreton një histori.

Të gjitha mund të jenë zgjedhje muzeale. Por nuk janë e njëjta gjë.

Ajo që ndërtojmë sot mund të bëhet nesër vetë referencë për mënyrën se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë të shkuarën. Prandaj kemi përgjegjësi jo vetëm për atë që ruajmë, por edhe për atë që krijojmë sot si kujtesë për nesër.

Debati qytetar meriton të dëgjohet, jo të etiketohet

Reagimin qytetar që ka shoqëruar këtë projekt e shoh, para së gjithash, si ushtrim të së drejtës së publikut për t'u informuar, për t'u shprehur dhe për t'u dëgjuar për çështje që prekin qytetin dhe trashëgiminë e tij.

Në këtë kuptim e mbështes atë si një akt qytetar të ligjshëm, pa pretenduar se ndaj çdo mendim apo argument individual të shprehur në kuadër të tij.

Pikërisht për këtë arsye, nuk mendoj se shqetësimet apo kundërshtimet ndaj një projekti duhet të interpretohen në tërësi si antisemitizëm apo si nxitje e konflikteve ndëretnike.

Antisemitizmi është një çështje serioze dhe çdo shfaqje konkrete e tij duhet trajtuar si e tillë. Por pikërisht serioziteti i termit kërkon që ai të mos përdoret pa dallim për pyetje që lidhen me një projekt, vendndodhjen e tij, një ndërhyrje arkitektonike apo një koncept muzeal.

Historia e marrëdhënieve të shqiptarëve me hebrenjtë, e mikpritjes, bashkëjetesës dhe veçanërisht e mbrojtjes së tyre në momentet më të vështira, na jep arsye të mjaftueshme që këtë debat ta zhvillojmë me qetësi dhe respekt reciprok.

Kjo histori nuk duhet përdorur për ta mbyllur debatin e sotëm. Duhet të na japë sigurinë për ta zhvilluar atë. Respekti për historinë hebraike dhe kujdesi për trashëgiminë historike të Vlorës nuk janë qëndrime që përjashtojnë njëri-tjetrin.

Një ftesë për transparencë, reflektim dhe rishikim

Vendimet janë marrë dhe punimet kanë nisur. Por kjo nuk e bën reflektimin të vonuar dhe as rishikimin të pamundur.

Bëhet fjalë për një trashëgimi që nuk i përket vetëm së sotmes.

Prandaj propozoj publikimin dhe prezantimin e qartë të projektit të plotë — arkitekturor, strukturor dhe muzeologjik — si dhe zhvillimin e një dëgjese publike ku të dëgjohen historianë, arkitektë, muzeologë, specialistë të trashëgimisë, organizata dhe qytetarë.

Një proces i tillë nuk do ta dobësonte vendimmarrjen. Përkundrazi, do ta bënte më të informuar.

Ndoshta informacioni i plotë do të sqarojë një pjesë të shqetësimeve. Ndoshta disa prej tyre do të rezultojnë të pabazuara. Ndoshta të tjera do të evidentojnë elemente që duhen korrigjuar. Dhe ndoshta vetë rishikimi do të tregojë se një zgjidhje tjetër mund t'u shërbejë më mirë të gjitha vlerave që kërkojmë të mbrojmë. Pikërisht për këtë shërben dialogu.

Nuk po propozoj të heqim një histori për të ruajtur një tjetër. Po propozoj të kërkojmë një zgjidhje që të na lejojë të ruajmë dhe të pasurojmë sa më shumë nga ajo që kemi.

Të ruajmë Shtëpinë e Sharrajve dhe integritetin e ansamblit historik.

Të ruajmë dhe rijetësojmë Muzeun Etnografik dhe Klubin “Labëria”, duke i rikthyer këtij të fundit edhe funksionin e tij aktiv kulturor, edukativ dhe qytetar.

Të dokumentojmë me dinjitet praninë hebraike dhe historinë e marrëdhënieve shqiptaro-hebraike.

Të rijetësojmë Rrugën e Hebrenjve dhe vendet autentike të kësaj kujtese.

T'i lidhim këto vende në një itinerar që e shtrin historinë në qytet, në vend që ta kondensojë atë artificialisht në një pikë të vetme.

Të dallojmë qartë atë që është trashëgimi historike nga ajo që krijojmë sot për ta interpretuar atë.

Dhe të mos i vendosim historitë e Vlorës në konkurrencë me njëra-tjetrën.

Pjesa duhet ta pasurojë të tërën, jo ta zëvendësojë apo ta eklipsojë atë.

Vlora nuk ka nevojë të zgjedhë midis kujtesave të saj. Ka nevojë t'i njohë, t'i ruajë dhe t'i vendosë në marrëdhënien e duhur me njëra-tjetrën. Sepse trashëgimia nuk na është dhënë për të zgjedhur se cilën pjesë të saj do të ruajmë. Na është besuar që ta përcjellim më tej.

Ta ruajmë. Ta rijetësojmë. Dhe ta pasurojmë pa humbur atë që kemi.

Me respekt dhe besim,

Luiza Hoxhaj

Qytetare e Vlorës

---

[i] Së fundmi, mjeshtri Vendim Kapaj interpretoi meloditë pastorale për filmin *Odisea*.

Beyond What I Knew About Ahmet Demaj

There is something that has made me reflect in recent days on one of the oldest and most powerful bonds in human life: the ancestral cult.

Respect for our ancestors, remembrance of them, appreciation of who they were and of what they left behind is a value found, in different forms, almost everywhere among human societies. Perhaps one of the origins of human social life itself lies here: from the family to the clan, from the village to the city and eventually to nations, so much of what we have built rests upon the connection between generations, upon memory, and upon the need not to lose those who came before us.

But this connection does not move only from descendants toward ancestors. It also extends forward, beyond us. Children, grandchildren and the generations that follow are our treasures. We love them, and they love us, with a love that is sometimes greater than the words we know how to say. Perhaps this is precisely why we should express our love and appreciation for them, and for one another, whenever we have the opportunity. Because one day, what we have given them becomes part of their memory of us.

This came to my mind recently when I had the opportunity to see another dimension of Ahmet Demaj: the way he values his family, his children, grandchildren and the way they, beyond the bonds of family, value and love him.

I was touched by this beautiful circle of love and appreciation between generations. Because beyond what a person does in public life, in his profession, in society or for his country, there is another, deeper world — the world in which we live through the relationships we have built and through the memory we leave in the people who are ours.

And this made me see Ahmet once again beyond what I had known about him.

I have known Ahmet Demaj for more than 30 years.

The first coffee I had with Ahmet was at his home in Vëlcë, prepared by his wife, the unforgettable teacher Mirjani. It was 1999. I had gone there with my nephew to ask for his opinion and support for Fatos Nano, then Chairman of the Socialist Party, in connection with the developments taking place within the party.

Many years have passed since then. Over those years, I came to know the talented teacher, colleague and political collaborator, patriotic activist, publicist and serious, thoughtful and courageous intellectual. These were the impressions formed during a long acquaintance, through different periods and circumstances.

But recently, another coffee gave me the opportunity to see some other dimensions of Ahmet. It seems remarkable how long one can know a person and still discover dimensions of them that one had never seen before.

After I made an appreciative comment about his work at the head of the Labëria Association, Vlora Branch, I also made a suggestion regarding what I believed the association should do to bring the Labëria Club to life as its successor. This was long before the protests in Vlora over this issue began.

With the courtesy that characterizes him, Ahmet told me that efforts had not been lacking and invited me for a coffee, so that we could discuss the matter and bring our contributions together. The coffee was postponed for a while for family reasons, but eventually we had it.

That conversation gave me the opportunity to learn more about the work of the Association, but also about a part of Ahmet’s personal activity of which, strangely enough, I knew far less than I should have, considering how rich his overall contribution had been.

I learned more about his work beyond journalism, which I had known through his writings published over the years in the press. I learned about his contribution and expertise in rural development and microfinance. In other words, beyond the Ahmet I had known for years, other dimensions of his personality and work were beginning to unfold before me.

At that meeting, he gave me his latest book, I Hear Your Voice. And this is where another acquaintance with Ahmet began.

With his particular modesty, as a man who speaks more about others and promotes people, his homeland and Labëria than himself, Ahmet had allowed very little to be known about what he himself had done over the years. But what Ahmet does not tell in conversation, the book reveals.

I began reading it last night and, to put it simply, the reading swept me away. I did not put it down until I had finished it. Before me rose the figure of a man who had done so much, written so much, studied and researched so many fields and dimensions of life, always with a clear inclination to discover values, bring them into the light, elevate them and promote them.

But what particularly attracted me was the way Ahmet chose to tell his own story. He does not place himself at the centre of the book. Instead, he entrusts that task to the voices of colleagues, collaborators, friends, students, contemporaries, fellow villagers and ordinary people who have shared a part of their lives with him.

This is a particular challenge. Because choosing to tell your story through the words of others requires a rare kind of wealth: the wealth of relationships built on honesty and trust. And Ahmet seems to meet that challenge precisely through that wealth.

Throughout the pages of the book, one encounters the wisdom and depth of his thinking, both in what he has written himself and in what others have brought through their memories and testimonies. One encounters sincerity and a disarming simplicity, among the most distinctive qualities of this personality.

The circle of people appearing in the book is impressive as well. They come from very different worlds: academics and professionals, but also ordinary citizens, students, contemporaries and fellow villagers. Each brings a piece of Ahmet, but also a piece of the time and place in which he lived and worked.

And so, without placing himself at the centre, Ahmet succeeds in speaking about himself.

The book also taught me that his concerns and commitment to the values of his homeland have not been limited to historical sites. They have also extended to issues such as the Naval Academy, the Higher Aviation School and others, revealing a much broader interest in memory, knowledge and the human and institutional wealth of the country.

Perhaps this is why, when I closed the book, I had the feeling that I had just met another Ahmet. Or, more precisely, an Ahmet who, with his simplicity, had always been there, but whom I had not yet known in the full dimension of his work and activity.

But I Hear Your Voice, beyond introducing us to its author, also conveys a series of messages that go beyond the person himself: messages about responsibility toward one's homeland, the value of memory, the need to preserve and promote what deserves not to be forgotten and, above all, the importance of civic engagement.

Because Ahmet does not simply remember, observe or speak. He searches, studies, researches, writes, gathers testimonies, meets people and tries to pass on to others what he has discovered and what he believes has value. And here, for me, lies one of his most beautiful messages: to lead by example.

We are looking at a man in his eighties who continues to devote so much positive energy to people, to his homeland, to memory and to the values he believes should be preserved and promoted. He studies, researches, writes, listens, gathers, remembers and passes things on. And he does all this quietly, without placing himself at the centre of attention.

It is a beautiful reminder that civic engagement has no retirement age. As long as you have something to give, you also have a reason to search, to learn, to contribute and to give others something of what you have gathered throughout your life.

Perhaps this is also one of the lessons I took from the book: that the value of a life is measured not only by what you have done for yourself, but also by what you have discovered, preserved and left behind for others.

And Ahmet's four books do honour to any library, including my own, as an added value. Not only as books by an old friend, but as evidence of a body of work, thought and commitment that deserves to be read, preserved and passed on.

Thank you, Ahmet Demaj, for the book, for this new encounter, and above all, for the example of a man who continues to believe that there is always something more to do, something more to say and something more to give to others.

Luiza Hoxhaj
18 September 2026

Përtej asaj që dija për Ahmet Demajn

Ka diçka që më ka bërë të mendoj këto ditë për një prej lidhjeve më të hershme dhe më të fuqishme të njerëzimit: kultin e paraardhësve.

Respekti për të parët, kujtesa e tyre, vlerësimi për atë që kanë qenë dhe për atë që kanë lënë pas, është një vlerë që e gjejmë, në forma të ndryshme, pothuajse kudo  në botë. Ndoshta aty gjendet edhe një prej zanafillave të vetë jetës shoqërore: nga familja te fisi, nga fshati te qyteti e deri te kombet, gjithçka duket se është ndërtuar edhe mbi lidhjen mes brezave, mbi kujtesën dhe mbi nevojën për të mos i humbur ata që kanë qenë para nesh.

Por kjo lidhje nuk shkon vetëm nga pasardhësit te paraardhësit. Ajo vazhdon edhe përpara nesh si një marrëdhënie e ndërsjelltë. Fëmijët, nipërit dhe mbesat janë thesaret tona. I duam dhe na duan me një dashuri që ndonjëherë është më e madhe se fjalët që dimë të themi. Dhe ndoshta pikërisht për këtë duhet ta shprehim dashurinë dhe vlerësimin tonë për ta, por edhe për njëri-tjetrin, sa herë që kemi mundësi. Sepse një ditë, ajo që u kemi dhënë atyre bëhet pjesë e kujtesës së tyre për ne.

Kjo më erdhi ndër mend kur, kohët e fundit, pata mundësinë të shihja nga afër një tjetër dimension të Ahmet Demajt: mënyrën se si ai e vlerëson familjen e tij, fëmijët, nipërit e mbesat, dhe mënyrën se si ata, përtej lidhjes familjare, e vlerësojnë dhe e duan atë.

Më bëri përshtypje ky qark i bukur i dashurisë dhe i vlerësimit mes brezave. Konstatoj se përtej asaj që një njeri bën në jetën publike, në profesion, në shoqëri apo për vendin e tij, ekziston një botë më e thellë, ajo ku njeriu jeton përmes marrëdhënieve që ka ndërtuar dhe përmes kujtesës që lë te njerëzit e vet.

Dhe kjo më bëri të shoh edhe një herë Ahmetin përtej asaj që dija për të.

Me Ahmet Demajn më lidh një njohje prej mbi 30 vitesh.

Kafenë e parë me Ahmetin e kam pirë në shtëpinë e tij, në Vëlcë, përgatitur nga bashkëshortja e tij, e paharruara mësuese Mirjani. Ishte viti 1999. Kisha shkuar atje me nipin tim për t’i kërkuar mendim dhe mbështetje për Fatos Nanon, në atë kohë Kryetar i Partisë Socialiste, në lidhje me proceset që po zhvilloheshin në parti.

Që atëherë kanë kaluar shumë vite. Gjatë tyre kam njohur mësuesin e talentuar, kolegun dhe bashkëpunëtorin në politikë, veprimtarin atdhetar, publiçistin dhe intelektualin serioz, të matur e kurajoz. Këto kanë qenë përshtypjet e krijuara gjatë një njohjeje të gjatë, në periudha dhe rrethana të ndryshme.

Por kohët e fundit, një tjetër kafe më dha mundësinë të shihja edhe disa dimensione të tjera të Ahmetit. Më duket interesante se prej sa shumë kohe mund të njohësh një njeri dhe, përsëri, të zbulosh tek ai dimensione që nuk i kishe parë më parë.

Pas një komenti vlerësues që i bëra për punën e tij në krye të Shoqatës Labëria, Dega Vlorë, i bëra edhe një sugjerim lidhur me përpjekjet që, sipas meje, duhej të bënte shoqata për të jetësuar Klubin Labëria, si pasardhëse e saj. Kjo ndodhte shumë kohë përpara se të fillonin protestat në Vlorë për këtë çështje.

Me mirësjelljen që e karakterizon, Ahmeti më tha se përpjekjet nuk kishin munguar dhe më ftoi për një kafe, për të diskutuar e për të bashkuar kontributet. Kafeja u shty pak, nga unë, për arsye familjare, por më në fund u pi.

Biseda me të më dha mundësinë të njihja më nga afër veprimtarinë e Shoqatës Labëria, Dega Vlorë, por edhe një pjesë të veprimtarisë së tij personale, për të cilën, çuditërisht, dija shumë më pak në raport me të tërën, e cila ishte shumë më e pasur.

Aty mësova më në detaje aktivitetin e tij  përtej publiçistikës, njohur  përmes shkrimeve të botuara ndër vite në shtypin e shkruar. Mësova për kontributin dhe ekspertizën e tij në zhvillimin rural dhe në fushën e mikrofinancave. Pra, përtej asaj që njihja prej vitesh, po shpaloseshin përpara meje dimensione të tjera të figurës së tij.

Në atë takim më dhuroi librin e tij të fundit, Dëgjoj zërin tuaj. Dhe këtu nisi një tjetër njohje me Ahmetin.

Me modestinë e tij të veçantë, si një njeri që më shumë flet për të tjerët dhe promovon njerëzit, vendin e vet dhe Labërinë sesa vetveten, Ahmeti kishte bërë që shumë pak të dihej për atë që kishte bërë ai vetë gjatë këtyre viteve. Por atë që nuk  tregon në biseda Ahmeti,e zbuloi libri.

Fillova ta lexoj mbrëmë dhe, për ta thënë thjesht, leximi më përpiu. Nuk e lashë nga dora deri sa e mbarova. Përpara meje u lartësua figura e një njeriu që kishte bërë aq shumë, kishte shkruar aq shumë, kishte studiuar dhe hulumtuar në kaq shumë fusha e dimensione, gjithnjë me një prirje të qartë për të zbuluar vlera, për t’i nxjerrë në dritë, për t’i lartësuar dhe për t’i promovuar.

Por ajo që më tërhoqi veçanërisht ishte mënyra se si Ahmeti ka zgjedhur të rrëfejë veten. Ai nuk e vendos veten në qendër të librit. Përkundrazi, ia beson këtë detyrë zërave të kolegëve, bashkëpunëtorëve, miqve, nxënësve, bashkëkohësve, bashkëfshatarëve dhe njerëzve të thjeshtë që kanë ndarë me të një pjesë të jetës.

Kjo është një sfidë e veçantë. Sepse të zgjedhësh të tregosh veten përmes fjalës së të tjerëve kërkon një pasuri të rrallë: pasurinë e marrëdhënieve të ndërtuara me ndershmëri dhe besim. Dhe Ahmeti duket se e përballon këtë sfidë pikërisht përmes asaj pasurie.

Në faqet e librit ndesh urtësinë dhe thellësinë e mendimit të tij, qoftë në ato që ka shkruar vetë, qoftë në ato që të tjerët kanë sjellë përmes kujtimeve dhe dëshmive. Ndesh sinqeritetin dhe një thjeshtësi çarmatosëse, që janë ndër vlerat më të veçanta të këtij personaliteti.

Impresionues është edhe rrethi i njerëzve që shfaqen në libër. Vijnë nga botë shumë të ndryshme: akademikë e profesionistë, por edhe qytetarë të thjeshtë, nxënës, bashkëkohës e bashkëfshatarë. Secili sjell një copëz të Ahmetit, por edhe një copëz të kohës dhe të vendit ku ai ka vepruar.

Dhe kështu, pa e vendosur veten në qendër, Ahmeti arrin të flasë për veten.

Nga libri mësova gjithashtu se shqetësimet dhe angazhimet e tij për vlerat e vendit nuk janë kufizuar vetëm te objektet historike. Ato kanë prekur edhe çështje si Akademia e Marinës, Shkolla e Lartë e Aviacionit e të tjera, duke treguar një interes shumë më të gjerë për kujtesën, dijen dhe pasurinë njerëzore e institucionale të vendit.

Kjo është ndoshta arsyeja pse, pasi e mbylla librin, pata ndjesinë se sapo kisha njohur një Ahmet tjetër. Ose, më saktë, një Ahmet që me thjeshtësinë e tij kishte qenë gjithmonë aty, por që unë nuk e kisha njohur ende në të gjithë dimensionet veprimtarinë e tij.

Por Dëgjoj zërin tuaj, përtej  njohjes  me autorin përcjell edhe një seri mesazhesh që shkojnë përtej personit të tij: mesazhe për përgjegjësinë ndaj vendit, për vlerën e kujtesës, për nevojën për të ruajtur e promovuar atë që meriton të mos harrohet dhe, mbi të gjitha, për rëndësinë e angazhimit qytetar.

Sepse Ahmeti nuk mjaftohet të kujtojë, të vërejë apo të flasë. Ai kërkon, studion, hulumton, shkruan, mbledh dëshmi, takon njerëz dhe përpiqet t’ua përcjellë edhe të tjerëve atë që ka zbuluar e që beson se ka vlerë. Dhe këtu, për mua, qëndron edhe një nga mesazhet më të bukura të tij: të udhëheqësh përmes shembullit.

Kemi të bëjmë me një njeri që, në vitin e 80-ta të jetës së tij, vazhdon të shpenzojë kaq shumë energji pozitive për njerëzit, për vendin, për kujtesën dhe për vlerat që beson se duhen ruajtur e promovuar. Studion, hulumton, shkruan, dëgjon, mbledh, kujton dhe përcjell. Dhe e bën këtë pa zhurmë, pa e vendosur veten në qendër të vëmendjes.

Është një kujtesë e bukur se angazhimi qytetar nuk ka një moshë pensioni. Për sa kohë ke diçka për të dhënë, ke edhe arsye për të kërkuar, për të mësuar, për të kontribuar dhe për t’u dhënë të tjerëve diçka nga ajo që ke mbledhur gjatë jetës.

Ndoshta ky është edhe një nga mësimet që mora nga libri: se vlera e një jete nuk matet vetëm me atë që ke bërë për veten, por edhe me atë që ke zbuluar, ruajtur dhe lënë pas për të tjerët.

Dhe katër librat e Ahmetit, i bëjnë nder çdo biblioteke, përfshi  bibliotekën time, si një vlerë e shtuar. Jo vetëm si libra të një miku të vjetër, por si dëshmi të një pune, të një mendimi dhe të një angazhimi që ia vlen të lexohet, të ruhet dhe të përcillet.

Faleminderit, Ahmet Demaj, për librin, për këtë njohje të re dhe, mbi të gjitha, për shembullin e një njeriu që vazhdon të besojë se gjithmonë ka diçka për të bërë, për të thënë dhe për t’u dhënë të tjerëve.

Luiza Hoxhaj

18.09.2026

The Missing Index of the Knowledge Economy

A reflection from 2012 — still relevant today

I came across these notes I wrote back in March 2012, prompted by a simple question from a talented young woman: Do we have a Knowledge Index for Albania?

At the time, I was surprised that I could not find such an indicator in our national statistics. I looked instead at the World Bank’s Knowledge Assessment Methodology and at the broader indicators related to education, innovation, institutions, human capital and ICT.

Fourteen years later, the question remains remarkably relevant.

We have moved forward in many ways. Yet the fundamental challenge remains: How do we measure our capacity to create, absorb, use and disseminate knowledge—and how do we know whether we are improving?

A country cannot build a knowledge economy simply by speaking about innovation, digitalisation or human capital. It needs to know where it stands, what its weaknesses are, and whether its policies are actually changing the indicators that matter.

That is why I am bringing this 2012 reflection back to attention today.

Perhaps some of the terminology and data are now dated. The question, however, may be even more important today than it was then.

Can Albania become one of those small countries from which even larger countries come to learn?

That was the dream I wrote about in 2012.

I still believe it is worth pursuing.

Indeksi i munguar i Ekonomisë së Dijes

I wrote these notes following a question from a talented young woman—highly demanding of herself, deeply committed to learning, and constantly seeking new knowledge and ways to update her skills. She asked me whether I had any data on a Knowledge Index for our country.

To tell the truth, although I had been increasingly involved in this field in those years, I had not come across such an indicator, just as I had not encountered many others, in our national statistics.

Since she had already conducted her own research, I recommended that she consult the World Bank website, which she had already visited, as well as the Human Development Report and the Literacy Index, one of the indicators associated with the Millennium Development Goals. In my view, these sources would indirectly lead her towards this missing indicator.

It is well known that the World Bank has developed one of the broadest international databases of comparable indicators, covering the main economic and social variables relevant to assessing a knowledge-based society.

In 2009, it applied the Knowledge Assessment Methodology (KAM), which collected data for 146 countries using 109 qualitative and structural indicators. These were made available through an interactive tool that allowed users to select and aggregate the available data in different ways.

The variables were selected to represent four pillars considered fundamental to the knowledge economy, making it possible to assess the competitiveness of different national systems.

These four pillars are:

1. An economic incentive and institutional regime capable of providing sound economic policies and effective institutions, allowing the efficient use of resources and encouraging creativity, as well as the use and dissemination of existing and newly created knowledge.

2. An efficient innovation system, formed by enterprises, research centres, universities and other organisations capable of contributing to the creation of global knowledge, as well as its assimilation and adaptation to local needs.

3. An educated population, providing a workforce with high levels of education and competencies, capable of using and sharing knowledge with others and creating new knowledge.

4. A modern and appropriate information infrastructure, based on the dissemination of information and communication technologies, facilitating the efficient creation, implementation and dissemination of information.

Each of these four pillars included three areas, composed of a subset of indicators considered significant for assessing two types of indices.

The Knowledge Economy Index (KEI) was intended to measure the ability of different countries to compete within a modern knowledge economy.

Among the indicators included in the KEI, and which I considered particularly relevant for Albania, were:

(1) Tariff and non-tariff barriers, measuring the level of economic freedom;

(2) Regulatory quality, measuring the incidence of policies that are not market-friendly, including price controls, inadequate banking supervision and the perception of excessive burdens in areas such as foreign trade and entrepreneurship;

(3) Rule of law, measuring the level of confidence in and acceptance by economic actors of the rules governing society, including the perception and incidence of violent and non-violent crime, as well as the effectiveness and security of the law in relation to contracts.

The Knowledge Index (KI), meanwhile, measured “the ability of a country to generate, adapt and disseminate knowledge”. It represented the overall knowledge potential of a given country and was independent of the political and institutional factors that could either facilitate or constrain it.

The Knowledge Economy Index according to the World Bank

The table below shows the share of world high-technology exports by regions and countries in 2005.

And here is the framework developed by the World Bank to describe and arrive at these indicators.

From all this, the need to build a contemporary vision for assessing and producing knowledge becomes clear.

The inability to measure ourselves against others should, in this case, serve first as an obligation to develop these indicators and obtain a realistic picture of our situation at a given moment.

But even more importantly, it should become a continuous objective: to update and improve these indicators over time.

This would allow us to identify the weaknesses of our system and, in turn, make the necessary improvements.

In this way, our schools and our practices could eventually make us visible not only in our national statistics, but also in the statistics of high-technology exports—just as happens in other countries that are as small as Albania in size and population, but much more structured than we are.

We already have positive examples showing that a school in a small country can export talent. We see it in ballet, in opera, and in instrumental music.

We can very well become one of those small countries from which even larger countries come to learn.

Let this be our dream.

To make it a reality requires a great deal of work, effort and sweat. It requires ambitious young people, curious minds and people full of dreams who want to make Albania a better place.

Luiza Hoxhaj

Tirana, 22 March 2012