Të gjithë janë të nevojshëm

Shqipëria mbi të gjitha!

 

Luiza Hoxhaj

Tiranë më 18.10.2026

Don't Delay Any Longer!

 

The Crisis Must Be Resolved, Not Merely Its Consequences!

The violent escalation of protests is a warning signal that cannot and must not be ignored. The situation demands responses and solutions from those who bear the political and institutional responsibility to provide them.

Had citizens' grievances, demands, and disagreements been heard and addressed in a timely manner, through appropriate means and with the necessary political will, perhaps we would not have reached this point.

But now, before the situation escalates further, action is urgently needed. Through political means, not violence! Violence, regardless of which side resorts to it, is not a solution. Arrogance is never the right approach, even when one believes oneself to be right. Still less so when exercising power.

You cannot govern by showing contempt for the people!

Listening to citizens does not necessarily mean agreeing with everything they say. It means respecting their right to be heard, to demand accountability, and to receive answers. It means acknowledging that disagreement is part of democracy and that politics exists, among other things, to find solutions through democratic engagement.

Responsibility for the way the protests have been handled lies with the political class as a whole, but not equally. The primary responsibility rests with the governing majority, which holds the instruments of power and has the capacity to offer solutions. Instead of being heard and invited into dialogue, protesters have also been met with labels, irony, and disregard. Derogatory descriptions such as “crows,” “ravens,” and similar expressions cannot substitute for meaningful responses to citizens' demands.

Yet other political forces cannot regard the protests merely as an opportunity to capitalize on public dissatisfaction. Their responsibility is not to appropriate the protests for their own purposes, but to help ensure that citizens' demands receive responses through democratic mechanisms.

Thus, between disregard and ridicule on one side, and attempts at political instrumentalization on the other, the positive energy of the protests was lost—an energy that could and should have served as a democratic instrument for reflection, dialogue, and the correction of political decisions.

Today, the protests have entered a different stage, marked by escalation and violent confrontation. But an essential distinction must be made: the loss of the positive energy that characterized the initial phase of the protests does not mean that citizens' demands have lost their legitimacy.

As long as these demands remain unresolved, they continue to require political and institutional responses. Violent escalation does not justify violence, but neither does it automatically invalidate the underlying problems that gave rise to the protests.

Therefore, ending the violence is an immediate necessity, while addressing the root causes of the crisis remains a political and institutional obligation. One cannot replace the other.

Meanwhile, allegations of foreign interference, intelligence networks, or destabilization scenarios bring back memories of Gazidede's statements in 1997. I am not equating the two situations, but history should have taught us to be cautious about explanations that risk diverting attention from the domestic causes of a crisis.

Even if such external influences exist, they can hardly gain traction without fertile ground within the country itself. And that fertile ground is created precisely by the failure to address citizens' grievances, demands, and disagreements in time, by the absence of dialogue, and by the failure to channel them through democratic and institutional processes.

Under these circumstances, the issue is not simply to stop the protests or restore calm. The crisis that gave rise to them must be resolved.

Temporary calm may create an illusion of normality, but it does not eliminate the problem. Unaddressed grievances remain like embers beneath the ashes, ready to ignite again, perhaps with even more serious consequences.

Political responsibility is not limited to managing the consequences of a crisis. It also requires identifying and addressing its causes, opening the way for dialogue, taking the necessary decisions, and, when required, having the courage to correct them.

Overcome the obsession with appearing strong, unyielding, and invincible. Correcting a decision or reconsidering a position is not a sign of weakness. On the contrary, the willingness to reflect and take corrective action may be the clearest expression of responsibility in the exercise of power.

Humility is a quality of capable and responsible leadership. It does not weaken authority; rather, it gives authority substance and legitimacy. Knowing how to listen, acknowledging the possibility of error, and having the courage to make corrections does not mean losing authority. It demonstrates the ability to exercise it in the service of citizens.

Power does not become stronger by refusing to acknowledge mistakes, but by demonstrating the ability to correct them. It is time to put an end to Balkan-style arrogance!

The first opportunity to address the crisis through timely dialogue has been lost. We must not lose the opportunity to prevent even more serious consequences.

Do not delay any longer!

Political solutions may come at a cost, but inaction and procrastination can make those costs far greater, even unbearable and irreversible.

What we need is not a temporary peace that conceals the crisis, but a solution that addresses its underlying causes. Because it is not enough for the streets to become quiet; the grievances that brought people into those streets must be addressed.

No political interest, no claim to being right, and no justification based on the exercise of power can warrant an unbearable price for citizens, society, and the country.

By Luiza Hoxhaj

Tirana, 15 October 2026

Mos u vononi! Duhet zgjidhur kriza, jo thjesht pasojat e saj!

Përshkallëzimi i dhunshëm i protestave është një sinjal që nuk mund dhe nuk duhet shpërfillur. Situata kërkon përgjigje dhe zgjidhje nga ata që kanë përgjegjësinë politike dhe institucionale për t'i dhënë ato. 

Nëse pakënaqësitë, kërkesat dhe mospajtimet qytetare do të ishin dëgjuar e trajtuar në kohën e duhur, me mjetet e duhura dhe me vullnetin e nevojshëm politik, ndoshta nuk do të kishim mbërritur deri këtu.

Por tani, përpara se situata të përshkallëzohet edhe më tej, duhet vepruar. Me mjete politike, jo me dhunë! Dhuna, nga cilado anë që ushtrohet, nuk është zgjidhje. Arroganca, edhe kur ke të drejtë, nuk është mjeti i duhur. Aq më pak kur ushtron pushtet.

Popullit nuk i bëhet karshillëk!

Të dëgjosh qytetarët nuk do të thotë domosdoshmërisht t'u japësh të drejtë për gjithçka. Do të thotë të respektosh të drejtën e tyre për t'u dëgjuar, për të kërkuar llogari dhe për të marrë përgjigje. Do të thotë të pranosh se mospajtimi është pjesë e demokracisë dhe se politika ekziston edhe për të gjetur zgjidhje përmes saj.

Përgjegjësia për mënyrën se si është trajtuar protesta i përket klasës politike në tërësi, por jo në mënyrë të barabartë. Pesha kryesore bie mbi maxhorancën, e cila ka në dorë instrumentet e pushtetit dhe mundësinë për të ofruar zgjidhje. Në vend që të dëgjoheshin dhe të ftoheshin në dialog, protestuesit janë përballur edhe me etiketime, ironi e shpërfillje. Cilësime si “sorra”, “korba” e të tjera të ngjashme nuk mund të zëvendësojnë përgjigjen ndaj kërkesave qytetare.

Por as forcat e tjera politike nuk mund ta konsiderojnë protestën thjesht si një mundësi për të kapitalizuar pakënaqësinë e qytetarëve. Detyra e tyre nuk është ta përvetësojnë atë, por të ndihmojnë që kërkesat të marrin përgjigje përmes mekanizmave demokratikë.

Kështu, mes shpërfilljes dhe ironizimit nga njëra anë, dhe përpjekjeve për instrumentalizim politik nga ana tjetër, u humb energjia pozitive e protestës, ajo energji që mund dhe duhej të ishte shfrytëzuar si një instrument demokratik për reflektim, dialog dhe korrigjim të vendimmarrjes.

Sot protesta ka kaluar në një stad tjetër, atë të përshkallëzimit dhe përplasjes së dhunshme. Por këtu duhet bërë një dallim thelbësor: humbja e energjisë pozitive të fazës së parë të protestës nuk do të thotë humbje e legjitimitetit të kërkesave qytetare.

Për sa kohë që kërkesat mbeten pa zgjidhje, ato vazhdojnë të kërkojnë përgjigje politike dhe institucionale. Përshkallëzimi i dhunshëm nuk e justifikon dhunën, por as nuk i zhvlerëson automatikisht problemet që qëndrojnë në themel të protestës. Prandaj, ndalimi i dhunës është domosdoshmëri e menjëhershme, ndërsa adresimi i shkaqeve të krizës mbetet detyrim politik dhe institucional. Njëra nuk e zëvendëson tjetrën.

Ndërkohë, akuzat për ndërhyrje të huaja, agjentura apo skenarë destabilizimi më rikthejnë në kujtesë deklaratat e Gazidedes në vitin 1997. Nuk po barazoj situatat, por historia duhet të na ketë mësuar të jemi të kujdesshëm me shpjegime që rrezikojnë ta zhvendosin vëmendjen nga shkaqet e brendshme të krizës. Edhe sikur ndikime të tilla të ekzistojnë, ato vështirë se mund të gjejnë terren pa një shtrat të përshtatshëm brenda vendit. Dhe këtë shtrat e krijon pikërisht mosadresimi në kohë i pakënaqësive, kërkesave dhe mospajtimeve qytetare, mungesa e dialogut dhe moskanalizimi i tyre përmes rrugëve demokratike e institucionale.

Në këto kushte, çështja nuk është thjesht të ndalet protesta apo të qetësohet situata. Duhet të zgjidhet kriza që e ka prodhuar atë.

Qetësia e çastit mund të krijojë iluzionin e normalitetit, por nuk e zhduk problemin. Pakënaqësitë e patrajtuara mbeten si prushi nën hi, të gatshme të ndizen sërish, ndoshta me pasoja edhe më të rënda.

Përgjegjësia politike nuk është vetëm të menaxhojë pasojat e krizës, por të identifikojë dhe të adresojë shkaqet e saj. Të hapë rrugën e dialogut, të marrë vendimet e nevojshme dhe, kur duhet, të ketë edhe kurajën e korrigjimit.

Mposhteni kompleksin e të fortit, të palëkundëshmit, të pamposhturit. Të korrigjosh një vendim, të  reflektosh ndaj një qëndrimi nuk është dobësi. Përkundrazi, reagimi korrigjues dhe reflektues mund të jetë shprehja më e qartë e përgjegjësisë në ushtrimin e pushtetit.

Përulësia është cilësi e lidershipit të aftë dhe të përgjegjshëm. Ajo nuk e dobëson autoritetin, por i jep atij përmbajtje dhe legjitimitet. Të dish të dëgjosh, të pranosh edhe mundësinë e gabimit dhe të kesh kurajën të korrigjosh, nuk do të thotë të humbasësh autoritetin, por të dëshmosh se di ta ushtrosh atë në shërbim të qytetarëve.

Pushteti nuk bëhet më i fortë duke mos pranuar gabimet, por duke pasur aftësinë t'i korrigjojë ato. Fodullëku ballkanik duhet të marrë fund!

Mundësia e parë për ta trajtuar krizën përmes dialogut në kohën e duhur u humb. Nuk duhet të humbasë edhe mundësia për të parandaluar pasoja më të rënda. Mos u vononi më!

Zgjidhjet politike mund të kenë kostot e tyre, por mosveprimi dhe zvarritja mund t'i bëjnë ato shumë më të mëdha, deri të papërballueshme dhe të pariparueshme.

Nuk na duhet një paqe e përkohshme që e fsheh krizën, por një zgjidhje që u jep përgjigje shkaqeve të saj. Sepse nuk mjafton që rrugët të qetësohen; duhet që arsyet që i mbushën ato të marrin përgjigje.

Asnjë interes politik, asnjë pretendim për të drejtën dhe asnjë arsye pushteti nuk mund të justifikojë një çmim të papërballueshëm për qytetarët, shoqërinë dhe vendin.

Nga Luiza Hoxhaj

Tiranë më 15.10.2026

Local Referendums: From Consulted Citizens to Co-Decision-Makers

Luiza Hoxhaj

Expert in Regional and Local Development

We increasingly speak about citizen participation in local governance: transparency, public hearings, consultation, stakeholder engagement, and the co-creation of public policies.

And rightly so. Governance that makes decisions about a territory without listening to the people who live there can hardly be considered good governance. Yet there are circumstances in which we need to ask a further question: Is consultation enough?

Consultation, however genuinely conducted, is not the same as co-decision-making. Citizens are informed, heard, and invited to express their views, but the final decision remains with representative institutions.

There are, however, decisions that affect the relationship between a community and its territory so profoundly that moving one step further may become necessary: from consulted citizens to citizens who participate directly in decision-making.

This is where the discussion about local referendums begins.

Not an Alternative to Representative Democracy

A local referendum is not a substitute for the municipal council, the mayor, or other elected institutions. Nor should it become a mechanism for putting every decision concerning local administration to a popular vote. Representative democracy has its own institutions, which must have not only the authority but also the responsibility to govern.

Yet local democracy does not end with the periodic election of representatives. On certain matters, particularly when decisions structurally and permanently affect a territorial community, representative democracy may be complemented by instruments of direct democracy.

It is important, therefore, to distinguish between different levels of citizen participation.

Information tells citizens what is being done. Consultation asks citizens what they think. Participation involves citizens in shaping the decision-making process. A referendum, within the scope and legal effects established by law, allows citizens to express their will directly on a specific choice.

The question, therefore, is not whether a referendum is more democratic than a municipal council. These are different ways of expressing democratic legitimacy.

The relevant question is: When does the nature of a decision require institutional representation to be complemented by the direct expression of the community's will?

When Territorial Boundaries Change, Who Should Be Consulted?

The debate surrounding Albania's 2026 administrative-territorial reform offers a concrete illustration of this question.

As part of the reform process, public hearings were organised across the country's twelve regions. An examination of the published hearing records indicates that discussions focused primarily on the functioning of local government: responsibilities, financing, administrative capacities, public services, and possible approaches to territorial organisation.

During the hearing in Vlora, for example, alongside functional and administrative concerns, participants from Selenica, Konispol, and Orikum raised issues directly related to the territorial status and identity of their communities.

These discussions show that the hearings also provided opportunities for communities to express territorial concerns and proposals. However, the specific territorial configuration that would subsequently be proposed had not yet been presented as the subject of those discussions.

This brings us to an important distinction: Consulting citizens about a problem is not the same as consulting them about alternative solutions; and consulting them about alternatives is not necessarily the same as consulting them about a specific proposed decision.

All three may form part of the same participatory process, but they do not automatically replace one another.

When citizens are asked what is not functioning in the existing territorial organisation, they contribute to the diagnosis. When they are asked which alternatives would be most appropriate, they contribute to designing the reform. But when a concrete proposal envisages that the municipality in which they live will lose its existing status and be merged into another local government unit, the decision-making process has entered a different stage.

The question is no longer simply: What kind of reform do we need? It also becomes: What does the affected community think about the specific territorial change being proposed?

An European Principle

This is not merely a theoretical question.

The European Charter of Local Self-Government devotes a specific provision to changes in local authority boundaries. Article 5 establishes that changes in local authority boundaries should not be made without prior consultation of the local communities concerned, possibly by means of a referendum where this is permitted by statute.

This does not mean that communities automatically acquire a right to veto every territorial reform.

A reform may be justified by demographic, economic, financial, or administrative considerations, or by the need to provide more effective public services. Local interests must also be considered in relation to the broader public interest.

Nevertheless, the underlying principle remains important: The more directly a decision affects the territorial identity and institutional belonging of a community, the more important it becomes to establish how that community's will is expressed.

Europe does not offer a single model of territorial organisation or decision-making on local boundary changes. Different approaches reflect different institutional traditions and legal systems, alongside shared principles of local self-government, subsidiarity, and democratic participation.

The challenge, therefore, is not to seek one universal formula for every municipality, but to identify the mechanisms that make territorial decisions better informed, more representative, and more legitimate.

A Parallel from History

European history reminds us that the relationship between territory and the will of its population is not a new question.

Following the First World War, the dissolution of empires and the creation or expansion of states in Central and Southeastern Europe brought questions of borders, populations, and minorities to the centre of the emerging political order.

In the debates of that period, influenced in part by the principles articulated by Woodrow Wilson, the interests and territorial affiliations of affected populations acquired particular significance, although these principles were applied unevenly and were often constrained by the interests of the major powers.

Naturally, changes to international borders after a world war cannot be equated with administrative-territorial reorganisation within a contemporary democratic state. These are fundamentally different historical and legal circumstances.

The parallel of interest here is more limited: the relationship between representative decision-making and the expressed will of populations affected by territorial change.

History does not provide a model to be copied. It reminds us of a principle: the more profoundly a decision affects a community's territorial belonging, the stronger the case for making that community's will part of the decision-making process.

In contemporary local democracy, the municipal council is the representative body of the community. Its position on changes to a municipality's status or boundaries therefore carries institutional weight and deserves serious consideration.

But what happens when opposition also emerges among citizens themselves?

Municipal Councils Represent, Protests Signal, Referendums Measure

This question becomes particularly relevant when territorial decisions encounter opposition both from representative institutions and from citizens.

During the debate on Albania's 2026 territorial reform, municipal councils in several municipalities, including Poliçan, Selenica, Dimal, Divjaka, Fushë-Arrëz, and Maliq, expressed opposition to proposed mergers with other local government units. In some cases, these institutional positions were accompanied by protests and other forms of civic response.

These represent two distinct forms of democratic expression. Municipal councils represent their communities through mandates obtained in elections.

Protest is a legitimate instrument of civic expression. It makes opposition visible, raises public awareness, and calls upon decision-makers to take citizens' concerns into account.

Yet a protest does not necessarily reveal how widely that opposition is shared throughout the community. A protest, however significant, is not a referendum.

It may demonstrate that a concern exists and should not be ignored. But it cannot, by itself, establish whether that concern is shared by an active group of citizens, a substantial part of the community, or a majority of residents.

Even a unanimous position adopted by a municipal council, despite its considerable representative significance, is not a direct measurement of the views of all citizens on the specific issue. This is precisely where a local referendum may serve a different purpose.

It can channel opposition from protest into an institutional process and help measure what protest can only signal. In this sense:

Municipal councils represent.
Protests signal.
Referendums measure and formally express the citizens' will.

This does not imply that every protest should lead to a referendum.

However, when a decision is structural, has long-term consequences, or is difficult to reverse, and when significant opposition raises questions about the extent of public acceptance, it may be reasonable to ask:

Should the community's will be measured directly?

Indeed, during the territorial reform hearings in Fier, representatives of civil society also proposed the use of a consultative local referendum for changes to territorial boundaries.

This illustrates that discussion of referendums need not emerge only as a reaction to a reform. It can also arise within the participatory process itself.

From “Listen to Me” to “Ask Me”

Here lies the essential distinction between consultation and a referendum.

During consultation, citizens effectively say:

“Listen to my opinion about the decision you are going to make.”

Through a referendum, they seek something more:

“On this particular issue, I want to express my will directly.”

This represents an important shift in the culture of governance.

Of course, a consultative referendum does not automatically transfer final decision-making authority from institutions to citizens. Its legal effects depend on the applicable legal framework.

Nevertheless, even when it is not legally binding, a referendum may generate democratic information of a different nature from that produced through hearings, petitions, or protests.

A local referendum should not be viewed as an instrument of confrontation with institutions. Under certain circumstances, it may provide those institutions with additional democratic legitimacy when making difficult decisions.

Ultimately, the relationship between citizens and their territory is not merely administrative. It is also connected to belonging, identity, collective memory, and the way people experience the place in which they live.

For this reason, on certain issues, citizens may express that relationship in very simple terms:

“This is my city. I want to be part of how it changes.”

But this demand for participation should not remain merely a declaration of principle. It needs appropriate institutional channels.

When Should a Local Referendum Be Considered?

Not for every decision. Not as a substitute for elected institutions. Not whenever disagreement arises. A local referendum should remain an exceptional instrument precisely so that it retains its democratic significance.

Nevertheless, it deserves serious consideration when a decision changes a community's administrative-territorial boundaries or status; when it structurally and permanently affects local organisation; when its consequences are difficult to reverse; or when significant civic and institutional opposition exists whose extent cannot be established through ordinary participatory mechanisms alone.

In such circumstances, holding a local referendum may be a legitimate democratic option to examine, within the limits and procedures established by the Constitution and applicable legislation.

It is not necessarily a vote against reform or against the institutions proposing it. Rather, it may offer a way to obtain democratic information that is otherwise missing: how much support or opposition does the proposed change actually have within the community directly affected?

This information has value even when final decision-making authority rests elsewhere.

Good decision-making depends not only on procedural legality and arguments of administrative efficiency. It also requires an understanding of the interests, concerns, and will of the communities that will live with its consequences.

Local democracy should not be measured solely by whether citizens have been heard. In certain circumstances, it also requires a willingness to ask them directly.

Perhaps this is the deeper meaning of the transition from consulted citizens to co-decision-makers.

Sources and References

1.     Council of Europe (1985). European Charter of Local Self-Government, particularly Articles 4 and 5.

2.     Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe. Contemporary Commentary on the Explanatory Report to the European Charter of Local Self-Government.

3.     Parliament of Albania, Special Parliamentary Committee on Administrative-Territorial Reform (2026). Public hearing documentation and published minutes, particularly the hearings in Vlora and Fier.

4.     Municipal council proceedings, decisions, and publicly available meeting recordings concerning the 2026 territorial reorganisation proposals, including those of Poliçan, Selenica, Dimal, Divjaka, Fushë-Arrëz, and Maliq.

5.     Wilson, Woodrow (1918). Fourteen Points Address, 8 January 1918.

Methodological note: This analytical article draws on the principles of local democracy, the European framework for local self-government, and a review of publicly available documentation relating to Albania's administrative-territorial reform process. The 2026 reform is used as an illustration of the broader relationship between public consultation, institutional representation, and local referendums.

Referendumi vendor: nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës

Flasim gjithnjë e më shumë për pjesëmarrjen qytetare në qeverisjen vendore: për transparencën, dëgjesat publike, konsultimin, përfshirjen e grupeve të interesit dhe bashkëkrijimin e politikave publike.

Dhe me të drejtë. Një qeverisje që vendos për territorin pa dëgjuar njerëzit që jetojnë në të, vështirë se mund të konsiderohet qeverisje e mirë.

Por ka raste kur duhet të shtrojmë një pyetje tjetër: A mjafton konsultimi? Sepse konsultimi, sado seriozisht të zhvillohet, nuk është i njëjtë me bashkëvendimmarrjen. Qytetari informohet, dëgjohet, shpreh mendimin e tij, por vendimi përfundimtar mbetet te institucionet përfaqësuese.

Megjithatë, ekzistojnë vendime që prekin aq thellë marrëdhënien ndërmjet komunitetit dhe territorit, sa mund të lindë nevoja për të kaluar një stad më tej: nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës.

Pikërisht këtu fillon diskutimi për referendumin vendor.

Jo kundër demokracisë përfaqësuese

Referendumi vendor nuk është alternativë ndaj këshillit bashkiak, kryetarit të bashkisë apo institucioneve të tjera të zgjedhura. Dhe sigurisht nuk mund të jetë instrument për të çuar në votim çdo vendim të administrimit vendor.

Demokracia përfaqësuese ka institucionet e saj dhe ato duhet të kenë jo vetëm të drejtën, por edhe përgjegjësinë për të qeverisur. Por demokracia vendore nuk përfundon me zgjedhjen periodike të përfaqësuesve.

Në çështje të caktuara, sidomos kur një vendimmarrje prek në mënyrë strukturore dhe afatgjatë vetë komunitetin territorial, demokracia përfaqësuese mund të plotësohet nga instrumentet e demokracisë së drejtpërdrejtë. Këtu duhen dalluar edhe shkallët e pjesëmarrjes:

a)    Informimi i tregon qytetarit çfarë po bëhet. b) Konsultimi e pyet se çfarë mendon. c) Pjesëmarrja e përfshin në procesin e formësimit të vendimit. d) Ndërsa referendumi, në çështjet dhe sipas efekteve që përcakton ligji, i jep mundësinë të shprehet drejtpërdrejt mbi një zgjedhje të caktuar.

Pyetja, pra, nuk është nëse referendumi është më demokratik se këshilli bashkiak. Ato janë forma të ndryshme të shprehjes së legjitimitetit demokratik.

Pyetja është tjetër: Kur natyra e një vendimi kërkon që përfaqësimit t'i shtohet edhe shprehja e drejtpërdrejtë e komunitetit?

Kur ndryshon territori, kush duhet të pyetet?

Debati për reformën administrativo-territoriale në Shqipëri, në vitin 2026, na jep një rast konkret për ta shqyrtuar këtë pyetje.

Gjatë procesit të reformës u organizuan dëgjesa publike në 12 qarqet e vendit. Nga shqyrtimi i minutave të publikuara të dëgjesave rezulton se diskutimet u orientuan kryesisht drejt funksionimit të qeverisjes vendore: kompetencave, financave, kapaciteteve administrative, shërbimeve dhe alternativave të organizimit territorial.

Në dëgjesën e Vlorës, për shembull, krahas problematikave funksionale, pjesëmarrës nga Selenica, Konispoli dhe Orikumi ngritën çështje që lidheshin drejtpërdrejt me statusin dhe përkatësinë territoriale të komuniteteve të tyre.

Kjo tregon se dëgjesat shërbyen edhe për të evidentuar sensibilitete dhe propozime territoriale nga vetë komunitetet.

Por konfigurimi konkret territorial që do të propozohej më pas nuk ishte ende objekt i këtyre diskutimeve.

Dhe këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Konsultimi për problemin nuk është i njëjtë me konsultimin për alternativat; dhe konsultimi për alternativat nuk është domosdoshmërisht konsultim për zgjidhjen konkrete që propozohet.

Të tria mund të jenë pjesë të të njëjtit proces pjesëmarrës. Por nuk e zëvendësojnë automatikisht njëra-tjetrën.

Nëse qytetari pyetet se çfarë nuk funksionon në organizimin territorial, ai kontribuon në diagnozë. Nëse pyetet se cilat alternativa do të ishin më të përshtatshme, ai kontribuon në projektimin e reformës.

Por kur propozimi konkret parashikoi që bashkia ku ai jeton të humbasë statusin dhe t'i bashkohet një njësie tjetër,  hymë në një stad tjetër të vendimmarrjes, ku pyetjes: Çfarë reforme na duhet? ju shtua edhe: Çfarë mendon komuniteti për ndryshimin konkret që propozohet për territorin e tij?

Një parim europian

Kjo nuk është vetëm një pyetje teorike.

Karta Europiane e Vetëqeverisjes Vendore i kushton ndryshimit të kufijve territorialë një dispozitë të posaçme. Neni 5 përcakton se ndryshimet e kufijve të njësive vendore nuk duhet të bëhen pa konsultimin paraprak të komuniteteve të prekura dhe përmend referendumin si një nga format e mundshme të këtij konsultimi, aty ku ligji e lejon. Kjo nuk do të thotë se komuniteti fiton automatikisht të drejtën e vetos ndaj çdo reforme territoriale.

Një reformë mund të mbështetet në arsye demografike, ekonomike, financiare, administrative apo në nevojën për shërbime më efikase. Interesi lokal duhet të vendoset edhe në raport me interesin publik më të gjerë.

Por parimi mbetet i rëndësishëm: Sa më drejtpërdrejt një vendim ndryshon përkatësinë territoriale të një komuniteti, aq më e rëndësishme bëhet mënyra se si shprehet vullneti i atij komuniteti.

Europa nuk ofron një model të vetëm të organizimit territorial apo të vendimmarrjes për ndryshimin e kufijve vendorë. Ajo ofron modele të ndryshme, të ndërtuara mbi tradita institucionale dhe sisteme juridike të ndryshme, por edhe parime të përbashkëta të vetëqeverisjes, subsidiaritetit dhe pjesëmarrjes demokratike.

Prandaj, çështja nuk është të kërkojmë një formulë universale për çdo bashki, por të kuptojmë se cilat mekanizma e bëjnë vendimmarrjen territoriale më të informuar, më përfaqësuese dhe më legjitime.

Një paralele nga historia

Historia europiane na kujton se marrëdhënia ndërmjet territorit dhe vullnetit të popullsisë nuk është një çështje e re.

Pas Luftës së Parë Botërore, shpërbërja e perandorive dhe krijimi apo zgjerimi i shteteve të reja në Europën Qendrore dhe Juglindore sollën në qendër të rendit të ri politik çështjen e kufijve, popullsive dhe minoriteteve.

Në diskutimet e kohës, të ndikuara edhe nga parimet e shpallura nga Woodrow Wilson, çështja e interesave dhe përkatësisë së popullsive të prekura mori një rëndësi të veçantë, edhe pse zbatimi i këtyre parimeve ishte i pabarabartë dhe shpesh i kushtëzuar nga interesat e fuqive.

Sigurisht, nuk mund të krahasojmë ndryshimin e kufijve ndërmjet shteteve pas një lufte botërore me riorganizimin administrativo-territorial brenda një shteti demokratik bashkëkohor. Janë realitete historike dhe juridike të ndryshme.

Paralelja që na intereson është tjetër: marrëdhënia ndërmjet vendimmarrjes përfaqësuese dhe vullnetit të popullsive që preken nga ndryshimi territorial.

Historia nuk na jep një model për ta kopjuar, por na kujton një parim: sa më thellë një vendim prek përkatësinë territoriale të një komuniteti, aq më e fortë bëhet kërkesa që vullneti i atij komuniteti të jetë pjesë e vendimmarrjes.

Në demokracinë vendore të sotme, këshilli bashkiak është organi përfaqësues i komunitetit. Prandaj qëndrimi i tij për ndryshimin e statusit apo kufijve të bashkisë ka një peshë institucionale që duhet marrë seriozisht.

Por çfarë ndodh kur, krahas tij, shfaqet edhe kundërshtimi qytetar?

Këshilli përfaqëson, protesta sinjalizon, referendumi mat

Kjo pyetje merr rëndësi të veçantë kur vendimmarrja territoriale shoqërohet me kundërshtime të shprehura si në nivelin e institucioneve përfaqësuese, ashtu edhe në atë qytetar.

Në debatin për reformën territoriale të vitit 2026, në disa bashki, ndër të cilat Poliçani, Selenica, Dimali, Divjaka, Fushë-Arrëzi dhe Maliqi, janë raportuar qëndrime kundërshtuese të këshillave bashkiakë ndaj bashkimeve të propozuara. Në disa prej tyre kundërshtimi është shoqëruar edhe me protesta apo forma të tjera të reagimit qytetar.

Këto janë dy forma të ndryshme të shprehjes demokratike. Këshilli bashkiak përfaqëson komunitetin përmes mandatit të marrë në zgjedhje. Protesta është një instrument legjitim i shprehjes qytetare. Ajo e bën të dukshëm kundërshtimin, krijon sensibilitet publik dhe i kërkon vendimmarrjes ta marrë në konsideratë.

Por protesta nuk na tregon domosdoshmërisht përmasën e këtij kundërshtimi në të gjithë komunitetin. Një protestë, sado e rëndësishme, nuk është referendum.

Ajo mund të na tregojë se ekziston një shqetësim që nuk duhet shpërfillur. Por vetëm prej saj nuk mund të dimë nëse kemi përballë një grup aktiv qytetarësh, një pjesë të konsiderueshme të komunitetit apo shumicën e tij.

Edhe qëndrimi unanim i një këshilli bashkiak, ndonëse me peshë të veçantë përfaqësuese, nuk është matje e drejtpërdrejtë e vullnetit të gjithë qytetarëve mbi çështjen konkrete.

Pikërisht këtu referendumi vendor mund të marrë një funksion tjetër. Ai mund ta kanalizojë kundërshtimin nga protesta drejt një procesi institucional dhe të ndihmojë të matet ajo që protesta vetëm e sinjalizon.

Në këtë kuptim:

Këshilli bashkiak përfaqëson.
Protesta sinjalizon.
Referendumi mat dhe formalizon vullnetin qytetar.

Kjo nuk do të thotë se çdo protestë duhet të prodhojë referendum. Por kur kemi një vendim strukturor, me pasoja afatgjata ose të vështira për t'u kthyer pas, dhe një kundërshtim që ngre pikëpyetje mbi shkallën e pranimit të vendimit, atëherë mund të jetë e arsyeshme të shtrohet pyetja:

A duhet ta masim drejtpërdrejt vullnetin e komunitetit?

Gjatë dëgjesave për reformën territoriale, nga përfaqësues të shoqërisë civile në Fier u propozua edhe përdorimi i referendumit vendor konsultativ për ndryshimet e kufijve territorialë. Kjo tregon se diskutimi mbi referendumin nuk është domosdoshmërisht një reagim i mëvonshëm ndaj reformës, por mund të lindë edhe brenda vetë procesit pjesëmarrës.

Nga “më dëgjo” te “më pyet”

Këtu qëndron dallimi ndërmjet konsultimit dhe referendumit.

Në konsultim qytetari thotë: “Dëgjo mendimin tim për vendimin që do të marrësh.”

Në referendum ai kërkon diçka më shumë: “Për këtë çështje dua të shpreh drejtpërdrejt vullnetin tim.”

Ky është një ndryshim i rëndësishëm në kulturën e qeverisjes.

Sigurisht, një referendum konsultativ nuk e transferon automatikisht kompetencën përfundimtare të vendimmarrjes nga institucionet te qytetarët. Efekti juridik i referendumit varet nga kuadri ligjor. Por edhe kur nuk është juridikisht detyrues, ai mund të prodhojë një informacion demokratik të një natyre tjetër nga ai i dëgjesave, peticioneve apo protestave.

Referendumi vendor nuk duhet parë si instrument konflikti me institucionet. Në rrethana të caktuara, ai mund të jetë instrument për t'u dhënë atyre legjitimitet shtesë në marrjen e vendimeve të vështira. Në fund të fundit, marrëdhënia e qytetarit me territorin nuk është vetëm administrative. Ajo lidhet edhe me përkatësinë, identitetin, kujtesën dhe mënyrën se si ai e përjeton vendin ku jeton.

Prandaj, në çështje të caktuara, qytetari mund ta shprehë fare thjesht këtë marrëdhënie: “Ky është qyteti im. Dua të jem pjesë e mënyrës se si ai ndryshon.”

Kjo kërkesë për pjesëmarrje nuk duhet të mbetet vetëm një deklarim parimor. Ajo duhet të gjejë format e përshtatshme institucionale.

Në çfarë rastesh duhet kërkuar referendumi vendor?

Jo për çdo vendim, jo për të zëvendësuar institucionet e zgjedhura, jo sa herë që ekziston një kundërshtim duhet kërkuar referendum. Referendumi vendor duhet të mbetet një instrument i veçantë, që të ruajë peshën e tij,

Referendumi meriton të konsiderohet seriozisht kur një vendim ndryshon kufijtë ose përkatësinë administrativo-territoriale të një komuniteti; kur prek në mënyrë strukturore dhe afatgjatë organizimin e tij vendor; kur pasojat janë të vështira për t'u kthyer pas; ose kur ekziston një kundërshtim i rëndësishëm qytetar dhe institucional, përmasat e të cilit nuk mund të përcaktohen vetëm përmes formave të zakonshme të pjesëmarrjes.

Në këto rrethana, zhvillimi i një referendumi vendor mund të jetë një mundësi legjitime demokratike për t'u shqyrtuar, brenda kufijve dhe procedurave të përcaktuara nga Kushtetuta dhe ligji.

Ai nuk është domosdoshmërisht një votim kundër reformës apo kundër institucioneve që e propozojnë atë. Por, mund të jetë një mënyrë për të siguruar informacionin demokratik që mungon: sa mbështetje apo kundërshtim ka realisht ndryshimi i propozuar në komunitetin që preket prej tij?

Dhe ky informacion ka vlerë edhe kur vendimi përfundimtar i takon një autoriteti tjetër. Sepse një vendimmarrje e mirë nuk mbështetet vetëm në ligjshmërinë e procedurës dhe në argumentet e efikasitetit administrativ. Ajo ka nevojë edhe për njohjen e interesave, shqetësimeve dhe vullnetit të komuniteteve mbi të cilat prodhon pasoja.

Demokracia vendore nuk matet vetëm me faktin nëse qytetari është dëgjuar. Në raste të caktuara, ajo kërkon edhe gatishmërinë për ta pyetur drejtpërdrejt.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i plotë i kalimit nga qytetari i konsultuar te qytetari bashkëvendimmarrës. 

Burime dhe referenca

1.     Këshilli i Europës (1985). European Charter of Local Self-Government, veçanërisht nenet 4 dhe 5.

2.     Kongresi i Autoriteteve Lokale dhe Rajonale i Këshillit të Europës. Contemporary Commentary on the Explanatory Report to the European Charter of Local Self-Government.

3.     Kuvendi i Shqipërisë, Komisioni i Posaçëm për Reformën Administrativo-Territoriale (2026). Dokumentacioni dhe minutat e dëgjesave publike, veçanërisht ato të qarqeve Vlorë dhe Fier.

4.     Dokumentacioni institucional dhe vendimet e këshillave bashkiakë për propozimet e riorganizimit territorial, 2026 — për rastet e verifikuara.

5.     Wilson, Woodrow (1918). Fourteen Points Address, 8 janar 1918.

Shënim metodologjik: Artikulli mbështetet në analizën e parimeve të demokracisë vendore, të kuadrit europian të vetëqeverisjes dhe në shqyrtimin e dokumentacionit publik të procesit të reformës administrativo-territoriale në Shqipëri. Rasti i reformës së vitit 2026 përdoret si ilustrim për diskutimin më të gjerë mbi raportin ndërmjet konsultimit publik, përfaqësimit institucional dhe referendumit vendor.

 Luiza Hoxhaj

Eksperte për Zhvillimin Rajonal dhe Lokal