Universiteti, kapitali njerëzor dhe zhvillimi ekonomik në Shqipëri

Nga Luiza Hoxhaj

Në debatet e fundit mbi rolin e universiteteve si faktor jo vetëm kulturor, por edhe ekonomik dhe social, shpesh është theksuar se arsimimi dhe njohuria janë një pasuri publike strategjike, që forcon aftësinë e vendit për t’u përshtatur me transformimet teknologjike dhe ekonomike. Në Shqipëri, si kudo, sfidat e arsimit të lartë janë të lidhura ngushtë me strukturën e ekonomisë dhe me kapacitetin e sistemit prodhues për të absorbuar kapital njerëzor të kualifikuar.

Sistemi universitar shqiptar dhe kërkesa për arsim të lartë

Sipas të dhënave të INSTAT dhe UNESCO, rreth 25–30% e të rinjve shqiptarë të moshës 25–34 vjeç kanë një diplomë universitare, një nivel shumë më i ulët se mesatarja europiane (rreth 40–45%). Diferenca mes të diplomuarve dhe jo të diplomuarve në paga (wage premium) është rreth 20–25%, shumë më e ulët se në vendet si Gjermania (80%) apo Franca (30–40%).

Ky diferencim i ulët ekonomik ka dy pasoja:

1.     Redukton motivimin për të ndjekur studime universitare cilësore.

2.     Rrit emigrimin selektiv të të rinjve të kualifikuar, sidomos në fushat teknike, shkencore dhe ICT, ku kërkesa jashtë vendit është më e madhe.

Ky fenomen reflekton jo një mbingarkesë të diplomave, por mungesën e ekonomisë për të ofruar punë të kualifikuar dhe të paguar mirë.

Nënfinancimi dhe lidhja me zhvillimin ekonomik

Universitetet shqiptare përballen me financim publik të pamjaftueshëm: shpenzimet për arsimin e lartë janë rreth 0.5% e PBB-së, shumë nën mesataren europiane (~1–1.3%). Kjo ka ndikime të drejtpërdrejta në:

• cilësinë e mësimdhënies
• shërbimet për studentët dhe të drejtën për studim
• kapacitetin kërkimor dhe inovativ
• mundësinë për ndërkombëtarizim dhe bashkëpunim me industri

Në të njëjtën kohë, sistemi prodhues shqiptar është kryesisht në sektorë me vlerë të ulët dhe intensitet të ulët teknologjik, duke kufizuar absorbimin e kapitalit njerëzor të kualifikuar dhe ushqyer emigrimin e talenteve.

Një qasje e dyfishtë

Për të përmirësuar situatën, duhet ndërhyrje në dy fronte:

1. Universitete dhe kërkim shkencor

• Rritje e qëndrueshme dhe strukturore e financimit publik
• Përmirësim i infrastrukturës dhe shërbimeve studentore
• Mbështetje për ndërkombëtarizim, shkëmbime dhe transfer teknologjik
• Zhvillim i kapaciteteve kërkimore për sektorët strategjikë (IT, energji të rinovueshme, bujqësi e qëndrueshme, turizëm)

2. Sistemi prodhues dhe politika industriale

• Rritje e investimeve private dhe publike në R&D dhe inovacion
• Promovim i sektorëve me vlerë të shtuar dhe intensitet dijesh
• Lidhje më e ngushtë universitet–industria për transferimin e njohurive dhe kompetencave
• Zhvillim i strukturave që mbështesin sipërmarrjen dhe inovacionin, duke shmangur ekonominë bazuar vetëm te renditat

Vetëm një qasje e integruar mund të rrisë kërkesën për arsim të lartë, të stimulojë punësimin e të diplomuarve dhe të ndihmojë Shqipërinë të dalë nga cikli i emigrimit të talentëve dhe produktivitetit të ulët.

Reformë dhe sfidat aktuale

Reformat e fundit të MASR dhe MUR synojnë:

• përmirësimin e financimit dhe procedurave të qeverisjes
• modernizimin e sistemeve të rekrutimit dhe vlerësimit
• përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies dhe të kërkimit

Megjithatë, pa zbatim real të ligjeve ekzistuese, këto masa mund të mbeten simbolike. Propozime të reja ligjore, siç është diskutuar edhe në konferencën e rektorëve me Kryeministrin, mund të jenë të nevojshme, por parakushti i suksesit është që ligjet aktuale të implementohen me efektivitet në terren. Vetëm kështu, universitetet mund të funksionojnë sipas ligjit, të rrisin cilësinë e arsimit dhe të ndihmojnë në zhvillimin ekonomik të vendit.

Përfundim

Universiteti shqiptar është një pasuri publike strategjike, që kontribuon në:

• formimin e kapitalit njerëzor dhe social
• rritjen e kapaciteteve inovative dhe konkurruese të vendit
• zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik dhe territorial

Rritja e financimit, zbatimi real i ligjeve ekzistuese dhe përmirësimi i lidhjes me ekonominë reale janë parakushtet për një zhvillim më të qëndrueshëm, inovativ dhe gjithëpërfshirës në Shqipëri. Vetëm kështu mund të ndalet emigrimi i talenteve dhe të rritet ndikimi ekonomik i arsimit të lartë.