“Nocioni im i demokracisë është se më
i dobëti duhet të ketë të njëjtin shans sikurse më i forti.” — Mahatma Gandi
Nisur nga kjo thënie e Gandit, në këtë
shkrim kam zgjedhur të flas për demokracinë pjesëmarrëse si një nga konceptet
më të evokuara në debatet aktuale mbi politikat publike te ne dhe në gjithë
Europën, si dhe si një nga format e të jetuarit të proceseve demokratike, me
objektiv parësor përfshirjen e drejtpërdrejtë të qytetarëve në disa zgjedhje të
qeverisë, në veçanti në ato që i prekin drejtpërdrejt. Pjesëmarrja është një
parim themelor në demokracinë moderne.
Por ç’është demokracia dhe ç’është
cilësia e procesit demokratik? Kjo është një pyetje së cilës nuk
është e thjeshtë t’i përgjigjesh. Fjala “demokraci” është me origjinë
greke dhe përbëhet nga termat “demos”, që do të thotë “popull”,
dhe “kratos”, që do të thotë “pushtet”. Kështu që demokracia
është një koncept i cili i referohet mbi të gjitha pushtetit të popullit. Në
vija të përgjithshme, demokracia është një mënyrë e marrjes së vendimeve
kolektive, e cila parashikon në mënyrë të veçantë se të gjithë mund të marrin
pjesë në procesin vendimmarrës drejtpërdrejt ose tërthorazi dhe se vendimet
merren me shumicë pas një procesi diskutimi. Në shoqërinë moderne, parimi
demokratik të cilit i referohemi tradicionalisht është ai i demokracisë
përfaqësuese, i cili qëndron në faktin se çdo qytetar ka mundësinë të zgjedhë
nëpërmjet votës përfaqësuesit e organizmave politikë, duke përzgjedhur
programet dhe idetë që përfaqësojnë më mirë preferencat dhe nevojat e veta.
Ideja themelore e vendimeve demokratike bazohet në parimin se secili duhet të
ketë mundësinë të njihet me funksionimin e sistemeve politike dhe sociale.
Delegimi i kompetencave te përfaqësuesit politikë nëpërmjet zgjedhjeve përbën,
në këtë këndvështrim, një mekanizëm nëpërmjet të cilit parimi i përfshirjes së
gjithë qytetarëve në procesin qeverisës gjen zbatim në realitetin e sotëm
historik dhe social, në të cilin nuk është e mundur të zhvillohen rregullisht
kuvende të gjera të qytetarëve.
Në këtë këndvështrim, mekanizmit të
demokracisë zgjedhore i atribuohen disa cilësi.
Së pari, pushteti politik
bazohet mbi legjitimitetin popullor, nga i cili varet në instancë të fundit.
Mekanizmi zgjedhor përfaqëson një mënyrë për t’i mbështetur vendimet politike
mbi vullnetin e qytetarëve, duke siguruar midis të parave dhe të dytit një
shkallë përputhjeje që nxit ndjenjën e përkatësisë në komunitet dhe mat
përgjegjshmërinë.
Cilësia e dytë lidhet me parimin e
universalizmit, sipas të cilit çdo qytetari, pavarësisht nga përkatësia,
gjinia, orientimi politik dhe fetar, i njihet e drejta e pjesëmarrjes në
republikë dhe mundësia për të dhënë kontributin e vet në kushte të barabarta,
pa u diskriminuar.
Cilësia e tretë është përfaqësimi,
që i mundëson çdo qytetari të shprehë opinionin e tij nëpërmjet votës. Të
zgjedhurit detyrohen të përfaqësojnë dëshirat dhe preferencat e shumicës. Kur
thuhet se qeveritë janë pasqyrë e një kombi (në të mirë dhe në të keq), synohet
të jepet metaforikisht pikërisht ky kusht, që çon në përputhjen e qëndrimeve të
të zgjedhurve me vullnetin popullor. Pra, mekanizmi demokratik jep garancitë e
përputhjes së programeve politike me vullnetin e qytetarëve. Pyetjes se sa
qeveritë tona janë pasqyrë e kombit, gjithsecili, duke pasur parasysh
zhvillimet e fundit, mund t’i përgjigjet lehtësisht. Mendimi im personal është
se kemi një pasqyrim të deformuar të këtij vullneti.
Politikanët paraqiten në zgjedhje me
platforma dhe programe, në bazë të të cilave kërkojnë konsensusin popullor.
Kështu që ata paraqiten personalisht, me vullnetin e tyre, duke u bërë të
dukshëm për një pjesë gjithnjë e më të madhe të opinionit publik. Pasi
zgjidhen, ata janë, për pasojë, drejtpërdrejt përgjegjës për veprimet e tyre.
Nëse realizojnë programin për të cilin janë votuar, ata mund të rizgjidhen. Në
të kundërt, paguajnë personalisht për zgjedhjet e veta. Ky arsyetim na çon te një
cilësi e katërt e modelit demokratik, që është përgjegjshmëria
individuale e politikanëve. Kjo cilësi e demokracisë është zbehur goxha nën
ndikimin e kodit të ri zgjedhor, duke e zhveshur qytetarin nga kjo e drejtë në
favor të partive politike.
Një virtyt i pestë i
demokracisë është llogaridhënia për vendimet politike. Vetë logjika e zgjedhjes
popullore u imponon politikanëve të zgjedhur që të japin llogari në fund të
mandatit të tyre për punën e bërë. Në këtë mënyrë, mekanizmat e zgjedhjes
demokratike përmbajnë në vetvete nxitjen për ta bërë publike veprën e
politikanëve, duke u mundësuar qytetarëve zgjedhës ta vlerësojnë atë. Në
kushtet e një transparence të cunguar te ne, frytet e kësaj cilësie janë ende
të pashijuara. Boll t’i referohemi shembullit të fundit, kur opozita kërkon
transparencën e zgjedhjeve, gjë që i mohohet me argumente nga më absurdet.
Publikut i jepet vetëm një informacion i përzgjedhur me kujdes. Siç po duket,
me gjithë përparimin, ne jemi ende te modeli “S’ka rëndësi kush dhe si
voton, por kush dhe si numëron”. Edhe në vlerësimet që iu bënë procesit të
fundit zgjedhor, pavarësisht përparimit, vërejtjet dhe kundërshtimet kishin të
bënin pikërisht me procesin e numërimit të votave. Demokracia zgjedhore ka
favorizuar zhvillimin ekonomik dhe social të shoqërive perëndimore, praktikisht
pa krahasim në nivel botëror. Eksportimi i kësaj përvoje në vendet
ish-komuniste ka dhënë frytet e veta pozitive edhe në vendin tonë. Në 20 vjet
demokraci janë regjistruar edhe elemente të kritikueshme, objekt i debateve dhe
shkrimeve gjithnjë e më të gjera, që kanë vënë në dyshim vetë bazat e modelit
tonë demokratik. Efektet e kësaj krize janë vërejtur herë pas here në uljen e
pjesëmarrjes në zgjedhjet politike dhe ato administrative, në shtimin e
mosbesimit ndaj institucioneve, si dhe në largimin në rritje të qytetarëve nga
demokracia. Në përgjithësi, janë të shumta arsyet që mund të shpjegojnë
hendekun midis qytetarëve dhe institucioneve demokratike dhe që lidhen
drejtpërdrejt me mospërmbushjen e cilësive të demokracisë. Kjo krizë e demokracisë
përfaqësuese është shoqëruar nga kriza e partive politike, të cilat luajnë një
rol qendror në organizimin dhe mobilizimin e konsensusit në raport me
institucionet. Përfaqësimi i partive politike dhe mekanizmat institucionalë të
domosdoshëm për riprodhimin e saj priren vazhdimisht të merren me të kaluarën
në shumë drejtime pak të dobishme për t’iu përgjigjur problemeve të reja
komplekse me të cilat përballet shoqëria jonë. Krahas këtij shpjegimi të krizës
që kalon sot demokracia përfaqësuese, ekzistojnë edhe arsye të tjera që do t’i
quanim kufizime të demokracisë.
Së pari, në një sistem
demokratik me zgjedhje, vendimet politike mbështeten vetëm pjesërisht mbi
vullnetin popullor, sepse, pasi zgjidhen për herë të parë, përfaqësuesit
politikë angazhohen më shumë për të mbajtur pushtetin e tyre sesa për të
respektuar premtimet zgjedhore, duke pasur parasysh se kujtesa e qytetarit
është e shkurtër dhe se disa premtime ata i bëjnë çdo herë. Në demokracitë e
brishta si kjo e jona, janë më të mëdha mundësitë që mbi këto premtime të
krijohen “zona hije”, të udhëhequra nga zgjedhje që nuk mbështeten në
vullnetin popullor dhe ndikohen lehtësisht nga preferencat e pak subjekteve që
përfaqësojnë interesa të veçanta.
Kufizimi i dytë i demokracisë
zgjedhore lidhet me konceptimin më shumë formal sesa thelbësor të
universalizmit. Në teori, universalizmi nënkupton që të gjithë qytetarët
shprehen me votë, gjë që nuk ndodh në realitetin tonë, ku vetëm një pjesë e
popullsisë, grupet më të interesuara e më të mirëorganizuara, e realizojnë
këtë. Kush nuk voton nuk i përket detyrimisht ndonjë kategorie të caktuar, por,
pa dyshim, pjesëmarrja më e ulët vërehet në grupet shoqërore më të
margjinalizuara dhe më pak të organizuara. Sot është problem të gjesh
mekanizmat për t’i çuar zgjedhësit në votime. Në këtë kuptim, sistemi ynë
politik rrezikon të jetë universal në letër dhe përzgjedhës në realitet.
Një kufizim i tretë i sistemit
demokratik është se ndër interesat që përfaqësojnë të zgjedhurit, përparësi
kanë ato të shumicës së zgjedhësve dhe jo ato të atyre që nuk kanë arritur të
zgjedhin përfaqësuesit e tyre. Situata pas dy proceseve të fundit zgjedhore
konfirmon se përmasat e këtyre kufizimeve shumëfishohen në rastin e vendit
tonë, jo vetëm për shkak të ligjit, por edhe të papërgjegjshmërisë politike. Në
dy procese zgjedhore radhazi te ne, shumica votuese nuk përkthehet në shumicë
qeverisëse, pa llogaritur faktin që një pjesë e këtij vullneti sistematikisht “kapërcen
ylberin” në mënyrë akrobatike për t’i shërbyer alternativës së kundërt me
atë për të cilën është votuar, duke delegjitimuar vetë procesin. Në asnjë rast
nuk është përdorur mundësia që krijon neni 49 i Kushtetutës sonë për të vënë në
lëvizje autoritetin e Presidentit të Republikës për shkak të deformimit të
vullnetit të zgjedhësve.
Një kufizim i katërt i sistemit
demokratik zgjedhor është se ai nuk përmban antitrupat për të shmangur
përdorimin e instrumenteve të pushtetit qeveritar. Përgjegjshmëria individuale
e politikanëve dhe domosdoshmëria për të dhënë llogari për rezultatet e
arritura gjatë legjislaturës përbëjnë kushtet për të legjitimuar procesin
demokratik. Këto kushte e gjejnë kufizimin e tyre në shkallën e asimetrisë së
informacionit që ekziston midis qeveritarëve dhe të qeverisurve. Zhvillimet e
ditëve të fundit tregojnë qartë se sa të ekspozuar janë qytetarët e çdo shtrese
përballë rreziqeve të tilla. Ushtrimi i së drejtës së votës nga qytetarët, të
cilët në modelin e demokracisë zgjedhore konsiderohen të gjithë të barabartë,
me të njëjtat të drejta dhe detyrime, nënkupton, megjithatë, jo vetëm mundësinë
për të votuar, por edhe që zgjedhësi ta ushtrojë gjykimin e tij politik në
mënyrë të ndërgjegjshme. Për të parë se sa e pazbatuar është kjo e drejtë te
ne, mjafton të përmendim dukurinë e votimit familjar, tipike shqiptare, fakt i
nënvizuar edhe në raportimet e OSBE-së dhe të organizmave të tjerë europianë
apo ndërkombëtarë që monitoruan procesin zgjedhor të 28 qershorit.
Për këtë, është e nevojshme që
informacioni, edukimi dhe ndërgjegjësimi i qytetarëve të jenë mjaftueshëm të
përhapur dhe të shpërndarë njëtrajtësisht. Siç thekson Amartya Sen (1992), “gjykimi
i ndërgjegjshëm është problem i kapaciteteve të barabarta, po aq sa edhe i të
drejtave të barabarta”. Në rastin kur këto kapacitete janë shpërndarë në
mënyrë asimetrike, mundësitë e personave për të vlerësuar alternativat e
zgjedhjes janë të pabarabarta, çka krijon rrezik manipulimi. Kur niveli i
informacionit është më i ulët, qytetarët mund të instrumentalizohen më lehtë,
ndërsa nivelet më të larta të edukimit favorizojnë pjesëmarrjen me votë të
ndërgjegjshme. Prandaj, informacioni dhe njohuritë priren të jenë shumë të
gjera. Beteja në demokracitë moderne për kontrollin e mjeteve të informimit nga
ana e partive politike është shembull se si zgjedhjet politike varen ndjeshëm
nga aftësia për të manipuluar informacionin dhe për të ndikuar në pjesë të
konsiderueshme të opinionit publik.
Pra, ndërgjegjësimi i qytetarëve ndaj
republikës përbën një kufizim të pestë të demokracisë zgjedhore.
Tocqueville shkruante se “rreziku më i keq është të humbasësh ndjenjën e
përkatësisë dhe shpirtin e nismës, aq të domosdoshëm për ta bërë shoqërinë të
funksionojë”.
Mekanizmi i demokracisë zgjedhore ka
dy anë në lidhje me këtë çështje. Nga njëra anë, në sistemet
demokratike, çdo qytetar thirret të marrë pjesë në zgjedhjen e qeverisësve dhe
të programeve të qeverisë. Nga ana tjetër, megjithatë, pasi ka votuar,
qytetari mbetet pa fuqinë për të ndikuar mbi vendimet politike gjatë
legjislaturës, si në rastin e deformimit të vullnetit nga partitë politike,
ashtu edhe kur nuk përfaqësohet prej tyre, si në rastin e bojkotit.
Mosbesimi ndaj formave të përfaqësimit
demokratik dhe kriza e partive dhe e institucioneve demokratike tregojnë se të
metat e demokracisë përbëjnë një problem qendror për procesin e zhvillimit të
shoqërisë sonë. Këto konsiderata vendosin në qendër të reflektimit problemin e
cilësisë së procesit demokratik, proces në të cilin është themelor nocioni i pjesmarrjes
si një vlerë thelbësore për mirëfunksionimin e një sistemi demokratik, sepse
sjell në vëmendje plotësimin e kërkesave, si dhe aftësinë për t’iu përgjigjur
realisht problemeve të njerëzve.
Cilësia e demokracisë përcaktohet jo
vetëm nga forma, por edhe nga përmbajtja, nga mënyra si administrohet pushteti
dhe si u përgjigjen politikat nevojave të qytetarëve. Vendi ynë klasifikohet
ndër vendet me demokraci hibride, pra me demokraci të papërmbushur, ku përbën
problem sidomos niveli i ulët i cilësisë së demokracisë. Prandaj është e
nevojshme që nëpërmjet metodave të demokracisë pjesëmarrëse të kërkojmë baza të
reja për një shoqëri me kohezion të lartë, transparente dhe të sigurt për të
gjithë qytetarët, gjë që në këto momente duket gjithnjë e më e largët.
Nga Luiza Hoxhaj
No comments:
Post a Comment