Nga financimi i projekteve te krijimi i kapitalit institucional

Një nga paradokset e modelit tradicional të financimit të shoqërisë civile është se organizatat mund të zbatojnë me sukses një numër të konsiderueshëm projektesh, pa arritur domosdoshmërisht të ndërtojnë një bazë institucionale po aq të qëndrueshme.

Çdo projekt ka objektivat, aktivitetet, buxhetin, treguesit dhe afatet e veta. Suksesi i tij vlerësohet kryesisht në raport me rezultatet e parashikuara në marrëveshjen e financimit. Por suksesi i projektit nuk është domosdoshmërisht i barabartë me zhvillimin institucional të organizatës që e zbaton.

Madje, në kushte të caktuara, mund të ndodhë edhe e kundërta: organizata zgjeron aktivitetet gjatë periudhës së financimit, angazhon ekspertë, krijon struktura të përkohshme dhe prodhon rezultate të rëndësishme, por me përfundimin e projektit humbet një pjesë të konsiderueshme të kapaciteteve të mobilizuara.

Kjo nuk do të thotë se projekti ka dështuar. Do të thotë se rezultati i projektit dhe rezultati institucional janë dy dimensione të ndryshme, të cilat duhen vlerësuar veçmas.

Çfarë kuptojmë me kapital institucional?

Në këtë diskutim, kapitali institucional mund të kuptohet si tërësia e kapaciteteve, njohurive, përvojave, marrëdhënieve, mekanizmave dhe praktikave të konsoliduara që i mundësojnë një organizate të përmbushë misionin e saj në mënyrë të vazhdueshme dhe të pavarur.

Ai përfshin disa dimensione të ndërlidhura:

• Kapitalin njerëzor: njohuritë, aftësitë profesionale, përvojën dhe kapacitetin për të zhvilluar ekspertizë të re.
• Kapitalin organizativ: strukturat e qeverisjes, procedurat, sistemet e administrimit, metodologjitë dhe kujtesën institucionale.
• Kapitalin e njohurive: kërkimet, bazat e të dhënave, instrumentet analitike dhe aftësinë për ta shndërruar përvojën në njohuri të ripërdorshme.
• Kapitalin relacional: besimin, rrjetet e bashkëpunimit, partneritetet dhe marrëdhëniet e ndërtuara me komunitetet dhe institucionet.
• Kapitalin e legjitimitetit: besueshmërinë publike, integritetin, njohjen e rolit të organizatës dhe përgjegjshmërinë ndaj komuniteteve të cilave u shërben.

Këto forma kapitali nuk krijohen automatikisht nga realizimi i aktiviteteve. Ato kërkojnë vazhdimësi, investim dhe mekanizma që mundësojnë ruajtjen dhe zhvillimin e tyre.

Një organizatë mund të prodhojë dhjetë studime, por nëse nuk ndërton kapacitete të brendshme kërkimore, nuk ruan të dhënat dhe nuk zhvillon metodologji të ripërdorshme, një pjesë e vlerës së krijuar mund të humbasë me përfundimin e financimit.

Po kështu, një organizatë mund të realizojë dhjetëra konsultime publike, por nëse ato nuk kontribuojnë në krijimin e mekanizmave të qëndrueshëm të pjesëmarrjes, ndikimi i tyre mund të mbetet i kufizuar në kohë.

Kapitali institucional nuk përfundon në kufijtë e organizatës

Për organizatat e shoqërisë civile që punojnë në zhvillimin territorial, qeverisjen vendore dhe pjesëmarrjen qytetare, ekziston edhe një dimension tjetër.

Një pjesë e rëndësishme e kapitalit që ato krijojnë nuk mbetet brenda strukturave të tyre, por shpërndahet në territor.

Ai mund të shfaqet në rritjen e kapaciteteve të institucioneve vendore, në forcimin e bashkëpunimit ndërmjet aktorëve, në krijimin e praktikave të reja të konsultimit apo në aftësinë e komuniteteve për të marrë pjesë më aktivisht në vendimmarrje.

Ky është një kapital institucional dhe shoqëror i shpërndarë, që nuk është pronë ekskluzive e organizatës, por përbën një vlerë të përbashkët.

Pikërisht këtu qëndron një nga kontributet më të rëndësishme të shoqërisë civile: ajo nuk krijon vetëm rezultate për përfituesit, por mund të ndihmojë në zhvillimin e kapaciteteve të vetë shoqërisë për të identifikuar probleme, për të bashkëpunuar dhe për të ndërtuar zgjidhje.

Në këtë kuptim, vlera e një ndërhyrjeje nuk duhet të matet vetëm nga ajo që realizohet gjatë projektit, por edhe nga ajo që komuniteti dhe institucionet bëhen të afta të realizojnë pas përfundimit të tij.

Nga logjika e shpenzimit te logjika e investimit

Nëse e pranojmë këtë dallim, atëherë ndryshon edhe mënyra se si duhet të konceptojmë financimin.

Një pjesë e shpenzimeve që sot trajtohen si kosto administrative ose mbështetëse mund të përfaqësojnë investime të domosdoshme për qëndrueshmërinë institucionale.

Zhvillimi profesional i stafit, sistemet e menaxhimit të njohurive, ruajtja e të dhënave, konsolidimi i metodologjive, zhvillimi i partneriteteve dhe forcimi i qeverisjes së brendshme nuk janë thjesht shpenzime për funksionimin e organizatës.

Ato mund të jenë investime që rrisin aftësinë e saj për të prodhuar vlerë publike në të ardhmen.

Kjo nuk nënkupton se çdo kosto administrative duhet të konsiderohet automatikisht investim institucional. Edhe këto shpenzime duhet t'i nënshtrohen vlerësimit të efektivitetit dhe proporcionalitetit.

Por dallimi është i rëndësishëm: një sistem financimi që mbështet vetëm aktivitetet e drejtpërdrejta, duke nënfinancuar vazhdimisht kapacitetet që i bëjnë ato të mundura, mund të dobësojë pikërisht organizatat prej të cilave pret rezultate të qëndrueshme.

A mund të matet akumulimi i kapitalit institucional?

Po, megjithëse kërkon një qasje më të gjerë sesa treguesit tradicionalë të projektit.

Përveç rezultateve të drejtpërdrejta, vlerësimi mund të përfshijë pyetje të tilla:

A ka zhvilluar organizata kompetenca të reja që mund t'i përdorë në të ardhmen? A janë konsoliduar metodologji dhe sisteme që mbeten funksionale pas projektit? A është forcuar aftësia për të mobilizuar burime në mënyrë të pavarur? A janë krijuar marrëdhënie bashkëpunimi që vazhdojnë përtej financimit? A kanë fituar komunitetet dhe institucionet kapacitete për të ndërmarrë veprime pa mbështetjen e vazhdueshme të projektit?

Përgjigjet mund të kërkojnë kombinimin e treguesve sasiorë me vlerësime cilësore dhe ndjekje në kohë.

Nuk bëhet fjalë për të zëvendësuar matjen e rezultateve të projektit, por për ta plotësuar atë me një dimension të ri: matjen e kapacitetit të krijuar për të prodhuar rezultate të ardhshme.

Një ndryshim i nevojshëm në marrëdhënien me financuesit

Ky këndvështrim kërkon një ndryshim edhe në marrëdhëniet ndërmjet donatorëve dhe organizatave të shoqërisë civile.

Në vend që financimi të konceptohet vetëm si mbështetje për realizimin e një grupi aktivitetesh të përcaktuara, ai mund të projektohet edhe si një investim në aftësinë afatgjatë të organizatave dhe komuniteteve për të krijuar ndryshim.

Kjo mund të realizohet përmes financimeve shumëvjeçare, mbështetjes institucionale, përfshirjes së kostove reale të zhvillimit organizativ dhe mekanizmave të vlerësimit që marrin parasysh vazhdimësinë e rezultateve.

Por përgjegjësia nuk i përket vetëm financuesve.

Edhe organizatat duhet të zhvillojnë strategji të qarta për ruajtjen dhe akumulimin e kapitalit të tyre institucional, në mënyrë që çdo projekt të mos jetë një fillim i ri, por një kontribut në një proces zhvillimi të vazhdueshëm.

Në këtë mënyrë, qëndrueshmëria nuk do të nënkuptonte thjesht aftësinë për të siguruar projektin e ardhshëm, por aftësinë për të ndërtuar mbi atë që është krijuar më parë.