Çfarë i mban njerëzit të lidhur me territorin?

 Ekonomia, cilësia e jetës dhe mundësitë për të ndërtuar të ardhmen

Nga Luiza Hoxhaj

Eksperte për Zhvillimin Rajonal dhe Lokal

Çfarë na bën të qëndrojmë në vendin ku kemi lindur apo ku kemi zgjedhur të jetojmë? Çfarë na shtyn të largohemi? Dhe, ndoshta më e rëndësishmja, çfarë duhet të ndryshojë që njerëzit të dëshirojnë ta ndërtojnë të ardhmen e tyre aty ku janë?

Këto pyetje më kanë shoqëruar prej kohësh në diskutimet mbi zhvillimin rajonal dhe vendor, fushë në të cilën jam përqendruar prej 18 vitesh. Ato u rikthyen gjatë prezantimit të raportit OECD Regions and Cities at a Glance 2026, më 4 nëntor 2026, një aktivitet në të cilin pata mundësinë të marr pjesë me ftesë të OECD-së.

Raporti trajton një çështje që, në vlerësimin tim, ka rëndësi të veçantë edhe për Shqipërinë: Përse disa qytete apo rajone vazhdojnë të tërheqin njerëz, investime dhe aktivitete ekonomike, ndërsa të tjera humbasin popullsi, plaken dhe përballen me dobësimin e ekonomisë lokale?

Ne flasim shpesh për rritjen ekonomike, investimet, turizmin dhe infrastrukturën. Por a pyesim po aq shpesh  se çfarë ndryshon si rrjedhojë e këtyre faktorëve në jetën e njerëzve? Sepse jo rrallë një territor mund të zhvillohet ekonomikisht dhe, megjithatë, një pjesë e banorëve të tij të mos shohin aty mundësi për të ardhmen.

Kjo është arsyeja që më shtyn të mendoj se zhvillimi duhet parë edhe nga këndvështrimi i atyre që jetojnë në territor.

Pse disa vende ecin përpara, ndërsa të tjera mbeten pas?

Një nga mesazhet kryesore të raportit të OECD-së është se zhvillimi ekonomik nuk shpërndahet njësoj ndërmjet rajoneve. Dy territore fqinje mund të kenë mundësi shumë të ndryshme për punësim, investime, arsim dhe zhvillim ekonomik.

Por çfarë e krijon këtë dallim?

Një faktor i rëndësishëm është produktiviteti, pra aftësia për të krijuar më shumë vlerë ekonomike me punën dhe burimet që përdorim. Sipas OECD-së, në 13 vende anëtare ose kandidate për anëtarësim, ku diferencat e PBB-së për frymë ndërmjet rajoneve u ngushtuan gjatë viteve 2018–2024, rezultatet u arritën përmes dy rrugëve të ndryshme.

Në gjashtë vende, rajonet më pak të zhvilluara përparuan kryesisht falë rritjes më të shpejtë të produktivitetit. Në shtatë të tjera, ndikimi kryesor erdhi nga rritja e punësimit. Ky dallim më duket veçanërisht domethënës.

Një ekonomi mund të rritet sepse punojnë më shumë njerëz. Por mund të rritet edhe sepse puna bëhet më produktive, falë njohurive, teknologjisë, organizimit dhe investimeve.

Në territoret që humbasin popullsi, rruga e parë bëhet gjithnjë e më e vështirë. Kur largohen të rinjtë dhe zvogëlohet numri i njerëzve në moshë pune, nuk mund të mbështetemi pafundësisht te shtimi i punësimit. Prandaj, aftësitë profesionale, inovacioni dhe cilësia e punës bëhen vendimtare.

Gjetjet e raportit lidhen drejtpërdrejt me debatin europian mbi kohezionin territorial, produktivitetin, pabarazitë rajonale dhe cilësinë e jetës. Ato na kujtojnë se rritja ekonomike nuk garanton automatikisht zhvillim të balancuar ndërmjet territoreve. Sfida qëndron në mënyrën se si produktiviteti, inovacioni dhe investimet shndërrohen në mundësi reale për njerëzit, edhe në rajonet që rrezikojnë të mbeten pas.

Po Shqipëria, ku qëndron në këtë drejtim?

Raporti i Komisionit Europian për Shqipërinë 2026 tërheq vëmendjen për një problem të rëndësishëm strukturor: bujqësia dhe industria mbeten sektorë me produktivitet të ulët, ndërkohë që aktiviteti i tyre është tkurrur. Edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar ka evidentuar se prodhimi për orë pune në Shqipëri mbetet nën mesataren europiane, me përmirësim të kufizuar gjatë dekadës së fundit.

Ky përfundim na fton të reflektojmë mbi natyrën e zhvillimit tonë ekonomik. Nuk na mjafton të shtojmë aktivitetet ekonomike apo numrin e të punësuarve në to. Na duhet, gjithashtu, të rrisim edhe vlerën që krijohet përmes punës, teknologjisë, njohurive dhe organizimit më të mirë të prodhimit.

Për mua, kjo çështje ka edhe një dimension të rëndësishëm territorial. Një fermer që arrin të përpunojë dhe tregtojë produktin e tij me vlerë më të lartë, një biznes që investon në teknologji apo një sipërmarrje turistike që krijon punësim cilësor gjatë një pjese më të madhe të vitit, nuk ndikojnë vetëm në treguesit ekonomikë. Ata zgjerojnë mundësitë për të ardhura, punësim dhe zhvillim në komunitetet ku veprojnë.

Në këto kushte, duhet  të pyesim jo vetëm sa rritet ekonomia shqiptare, por edhe si rritet produktiviteti, ku krijohet vlera e shtuar dhe sa prej saj kthehet në mundësi reale për njerëzit që jetojnë në territor. Pra, analiza e produktivitetit merr rol qëndror.

Për Shqipërinë, kjo ngre një pyetje që meriton analizë: a po krijojmë në qytetet dhe zonat tona rurale ekonomi që ofrojnë punë më produktive dhe të ardhura më të mira, apo po mbështetemi kryesisht te shfrytëzimi i burimeve dhe mundësive ekzistuese?

Dija dhe teknologjia: a po krijojnë një gjeografi të re të pabarazisë?

Gjithnjë e më shumë në ditët e sotme ne flasim për inteligjencën artificiale, inovacionin dhe ekonominë e dijes dhe ndikimin e tyre në zhvillimin e territorit.

Por ku përqendrohen këto mundësi?

Të dhënat e OECD-së tregojnë se gjatë viteve 2019–2024, në 27 nga 31 vendet e analizuara, zona më e madhe funksionale urbane kishte pjesën më të lartë të patentave të vendit.

Edhe financimi i sipërmarrjeve inovative është shumë i përqendruar. Në 32 nga 39 vende me të dhëna, një rajon i vetëm i vogël tërhoqi mbi gjysmën e financimit kombëtar të kapitalit sipërmarrës gjatë viteve 2020–2024. Kjo do të thotë se qytetet dhe rajonet që kanë universitete, institucione kërkimore, kompani inovative dhe burime financimi krijojnë avantazhe që mund të përforcohen me kalimin e kohës.

Po territoret e tjera? A duhet të pranojnë se ekonomia e dijes është një mundësi vetëm për metropolet?

Unë mendoj se kjo është pikërisht një nga sfidat e politikave të zhvillimit territorial. Teknologjia mund të krijojë mundësi të reja edhe për qytetet e vogla dhe zonat rurale, por kjo nuk ndodh automatikisht. Për këtë nevojiten aftësi, infrastrukturë digjitale, institucione që bashkëpunojnë me to dhe midis tyre si dhe mundësi për të kthyer dijen në veprimtari ekonomike.

Raporti sjell edhe një të dhënë interesante për inteligjencën artificiale gjeneruese. Në vitin 2025, në rajonet me përqendrimin më të lartë të punonjësve me arsim të lartë, 52% e punësimit ishte shumë i ekspozuar ndaj kësaj teknologjie, kundrejt 42% në rajonet e tjera.

Kjo nuk do të thotë se këto vende pune do të zhduken. Kjo do të thotë se natyra e tyre mund të ndryshojë ndjeshëm varësisht nga zhvillimet e reja. Dhe këtu na lind një tjetër pyetje: a po i përgatisim njerëzit dhe territoret tona për këto ndryshime?

Pse njerëzit shkojnë drejt qyteteve të mëdha, edhe kur jetesa bëhet më e shtrenjtë?

Mendoj se një nga paradokset më interesante të zhvillimit lidhet pikerisht me qytetet e mëdha. Sipas OECD-së, në 35 nga 37 vende me të dhëna, pesha e popullsisë që jeton në rajonet metropolitane u rrit ndërmjet viteve 2005 dhe 2024. Metropolet dhe qytete e mëdha ofrojnë më shumë vende pune. Ato kanë universitete si qendra të djes dhe inovacionit, kanë më shumë shërbime dhe mundësi profesionale. Për këtë arsye vazhdojnë të tërheqin popullsi nga territoret periferike. 

Por përqendrimi i mundësive ka edhe anën tjetër të medaljes. Ai sjell edhe rritjen e kostos së jetesës. Sipas OECD-së, në një grup prej 23 vendesh, çmimet e banesave në qendrat urbane janë mesatarisht 27% më të larta se mesatarja kombëtare.

Një tregues tjetër, i llogaritur për 13 vende me të dhëna të disponueshme, tregon se blerja e një banese në rajonin më të madh metropolitan kërkon mesatarisht 6,9 vite të ardhura më shumë sesa në rajonin metropolitan më të përballueshëm të të njëjtit vend.

Pra, njerëzit shkojnë atje ku shohin më shumë mundësi, edhe pse përballen me kosto më të larta.

Kjo më sjell ndër mend një pyetje që e kemi shpesh përpara nesh edhe në Shqipëri.

Përse të rinjtë dhe jo vetëm ata po largohen nga qytetet e tyre drejt Tiranës apo jashtë vendit? A largohen ata vetëm për një pagë më të mirë? Apo kërkojnë edhe mundësi profesionale, arsim, shërbime, jetë sociale dhe një mjedis të përshtatshëm ku mund të realizojnë aspiratat e tyre?

Besoj se përgjigjja e pyetjes së mësipërme lidhet me kombinimin e të gjithë këtyre faktorëve. Një banesë më e lirë nuk mjafton për ta mbajtur një familje në një qytet ku mungojnë mundësitë për punë. Po kështu, një pagë më e lartë mund të mos mjaftojë nëse strehimi dhe shërbimet bëhen të papërballueshme. Njerëzit nuk zgjedhin vetëm një vend pune. Ata zgjedhin një mënyrë jetese dhe një perspektivë për të ardhmen. Territori ku banorët janë të vendosur ose ku dëshirojnë të zhvendosen duhet ti plotësoj këto kushte. 

Kur një territor plaket dhe klima ndryshon

Një tjetër çështje që më tërhoqi vëmendjen në raport ishte lidhja ndërmjet ndryshimeve demografike dhe atyre klimatike. Zakonisht këto dy dukuri i trajtojmë si dy probleme të veçanta. 

Por çfarë ndodh kur një rajon me popullsi gjithnjë e më të moshuar përballet edhe me temperatura ekstreme? 

Nevojat për kujdes shëndetësor, shërbime sociale dhe infrastrukturë të përshtatur mund të rriten njëkohësisht me rreziqet klimatike. OECD tregon se numri i rajoneve të mëdha me përqindje të lartë të popullsisë së moshuar dhe me më shumë se një muaj stres të fortë termik në vit u rrit nga 16 në 74, duke krahasuar periudhat 1981–2010 dhe 2021–2025.

Kjo është një e dhënë që na fton të mendojmë ndryshe për planifikimin territorial. Nuk mjafton të dimë sa banorë ka një qytet apo sa janë temperaturat mesatare. Duhet të kuptojmë edhe kush është më i ekspozuar, cilat shërbime mungojnë dhe si mund të përshtatet territori. Për Shqipërinë, ku disa zona po përballen me largimin e popullsisë dhe plakjen demografike, kjo qasje meriton vëmendje të veçantë.

A dimë ta masim zhvillimin?

Në diskutimet publike, shpesh dëgjojmë sa kilometra rrugë janë ndërtuar, sa investime janë realizuar apo sa objekte janë përfunduar. Këto janë të dhëna të rëndësishme. Por a na tregojnë gjithçka?

Marrim një shembull.

Një bashki investon në transportin publik. Mund të raportojë numrin e autobusëve të blerë dhe kilometrat e linjave të reja.

Por për qytetarin ka rëndësi çfarë ndryshimi sjell ky investim në përditshmërinë e tij: A mbërrin, mbas tij, më shpejt në punë? A shpenzon tani më pak për transport? A ka mundësi të shkojë më lehtë në spital, në shkollë apo në një shërbim publik?

Nëse nuk i masim këto ndryshime, dimë sa kemi investuar, por jo domosdoshmërisht sa kemi përmirësuar jetën e njerëzve. Kjo është një nga arsyet pse më duket me vlerë qasja e OECD-së ndaj treguesve territorialë.

Platforma OECD Local Data Portal përfshin mbi 100 indikatorë në dhjetë fusha tematike, për më shumë se 225 mijë bashki dhe zona lokale në 41 vende. Përmes këtyre të dhënave mund të krahasohen territoret, të identifikohen dallimet dhe të kuptohet më mirë se çfarë fshihet pas mesatareve kombëtare.

Sigurisht, këto të dhëna nuk mund të zbatohen automatikisht për Shqipërinë. Por metodologjia na mëson diçka të rëndësishme. Përpara se të hartojmë një politikë zhvillimi, duhet të dimë ku ndodhemi, ku duam të arrijmë dhe si do ta kuptojmë nëse kemi përparuar.

Po Shqipëria, çfarë mund të mësojë?

Mendoj se Shqipëria duhet të kopjojë politikat e vendeve të OECD-së verbërisht. Çdo territor ka historinë, strukturën ekonomike, burimet dhe sfidat e veta.

Për Shqipërinë vlerë ka nëse ne  mund të mësojmë nga mënyra se si analizohen problemet dhe maten rezultatet në territoret e referuar në raportin e OECD. Për shembull, do të ishte me interes të dinim më shumë për dallimet e produktivitetit ndërmjet qarqeve dhe bashkive, lidhjen ndërmjet migracionit dhe mundësive ekonomike, përballueshmërinë e strehimit, aksesin në shërbime dhe ndikimin e investimeve në mirëqenien e komuniteteve.

Në Vlorë, për shembull, zhvillimi i turizmit ngre pyetje që nuk marrin përgjigje vetëm nga numri i vizitorëve si psh.: Sa vende pune të qëndrueshme krijohen? Sa muaj në vit punojnë njerëzit? Sa nga të ardhurat e turizmit mbeten në ekonominë lokale? Sa mundësi krijohen për prodhuesit vendas dhe të rinjtë? Po kështu, investimet në infrastrukturë, zhvillimi urban dhe përdorimi i burimeve natyrore duhen vlerësuar edhe për ndikimin afatgjatë në cilësinë e jetës.

Shembulli i Vlorës na rikthen te një çështje më e gjerë: kohezioni territorial nuk duhet kuptuar thjesht si zvogëlim i diferencave ekonomike ndërmjet rajoneve. Ai lidhet edhe me mundësinë që njerëzit, pavarësisht vendit ku jetojnë, të kenë qasje në shërbime cilësore, arsim, punësim dhe perspektiva zhvillimi. Për Shqipërinë, kjo kërkon që politikat kombëtare të zhvillimit të marrin më shumë parasysh karakteristikat, potencialet dhe nevojat e territoreve të ndryshme.

Përgjigjet e këtyre pyetjeve kërkojnë të dhëna, analizë dhe dialog ndërmjet institucioneve, profesionistëve dhe komuniteteve. Nuk mjafton që një territor të ketë potencial zhvillimi. Duhet të kuptojmë sa prej këtij potenciali kthehet në mundësi reale për banorët.

Territori nuk është vetëm ekonomi. Është edhe përkatësi.

Deri këtu kemi folur për punësimin, produktivitetin, teknologjinë, strehimin, demografinë dhe klimën. Por ka edhe diçka tjetër që mendoj se meriton vëmendje. Marrëdhënia e njeriut me vendin ku jeton nuk është vetëm ekonomike. Një qytet është edhe kujtesë, marrëdhënie njerëzore, kulturë, identitet dhe ndjenjë përkatësie. Për dikë, lidhja me vendlindjen është aq e fortë sa dëshiron të kthehet edhe pas shumë vitesh largimi. Për dikë tjetër, ajo lidhje mund të dobësohet kur nuk sheh më mundësi për të jetuar me dinjitet apo për të ndikuar në të ardhmen e komunitetit.

Pikërisht këtu do të shtoja një dimension që shkon përtej treguesve ekonomikë të raportit: mundësinë e njerëzve për të marrë pjesë në vendimmarrjen mbi territorin e tyre,  sepse nuk ka rëndësi vetëm çfarë ndërtohet në një qytet, por edhe nëse banorët kanë mundësi të dëgjohen kur vendoset për të ardhmen e tij. Njerëzit lidhen me një vend edhe përmes ndjenjës se i përkasin atij, se mendimi i tyre ka vlerë dhe se mund të kontribuojnë në zhvillimin e tij.

Për mua, territori nuk është thjesht një hapësirë gjeografike ku zhvillohen aktivitete ekonomike. Territori është edhe një marrëdhënie ndërmjet njerëzve, mundësive dhe vendit ku ata ndërtojnë jetën.

Të zhvillojmë vende ku njerëzit dëshirojnë të jetojnë

Raporti i OECD-së më përforcoi një bindje: zhvillimi i një territori nuk mund të matet vetëm me rritjen ekonomike apo me vlerën e investimeve. Një ekonomi mund të rritet, ndërsa një pjesë e njerëzve të vazhdojnë të largohen. Një qytet mund të ndërtojë më shumë, por të bëhet më pak i përballueshëm për banorët. Një zonë turistike mund të tërheqë gjithnjë e më shumë vizitorë, por të mos krijojë mjaftueshëm mundësi për ata që jetojnë aty gjatë gjithë vitit.

Prandaj, zhvillimi duhet të na interesojë jo vetëm si proces ekonomik, por edhe si aftësi për të krijuar mundësi, për të përmirësuar cilësinë e jetës dhe për t'u dhënë njerëzve arsye për të qëndruar.

Kjo nuk do të thotë se largimi është gjithmonë një humbje. Lëvizja e njerëzve është edhe shprehje e lirisë për të kërkuar mundësi të reja. Por do të doja që qëndrimi në vendlindje, rikthimi apo zgjedhja për të jetuar në një qytet të vogël të ishin mundësi reale dhe jo vendime të kushtëzuara nga mungesa e alternativave.

Për mua, zhvillimi i një territori merr kuptim kur rritja ekonomike dhe investimet shndërrohen në mundësi reale për njerëzit: për të punuar, për të jetuar me dinjitet, për të marrë pjesë në vendimmarrje dhe për të ndërtuar të ardhmen që dëshirojnë.

Nuk është fjala që njerëzit të qëndrojnë domosdoshmërisht aty ku kanë lindur. Është fjala që largimi të jetë një zgjedhje dhe jo një domosdoshmëri e imponuar nga mungesa e mundësive.

Në fund, do të pyesja: A po krijojmë territore ku njerëzit jo vetëm mund të jetojnë, por edhe dëshirojnë ta ndërtojnë të ardhmen e tyre?

Kjo është një pyetje që ia vlen t'ia bëjmë vetes, institucioneve dhe komuniteteve tona. Përgjigjja e saj nuk gjendet vetëm në statistika, por edhe në përvojën e përditshme të njerëzve që jetojnë në këto territore. Prandaj duhet të ndalemi dhe të reflektojmë për menyrën sesi po i zhvillojmë qytetet, fshatrat dhe territorin tonë.

Burime

OECD (2026). OECD Regions and Cities at a Glance 2026. OECD Publishing, Paris.

Raporti i plotë i OECD-së

OECD Local Data Portal

Shënim: Të dhënat statistikore të cituara i referohen vendeve dhe periudhave të analizuara nga OECD. Reflektimet për Shqipërinë, Vlorën, përkatësinë dhe pjesëmarrjen qytetare janë interpretime të autores.