Hannah Arendt,
çfarë është politika? Biblioteka Einaudi, Torino, 2006, redaktuar nga Ursula
Lutz.
Shënime. Botim i
redaktuar nga Ursula Lutz i shënimeve të "Hyrje në politikë", i
filluar në vitet 1950 dhe nuk u përfundua kurrë nga Hannah Arendt.
1. Çfarë është politika? Kontrasti midis vizionit filozofik
konvencional të politikës, i cili është kryesisht i interesuar për afinitetin
midis individëve (që i përkasin një grupi, shembull i "familjes") dhe
e sheh politikën si një veprimtari "natyrore" të njerezve
(" ’zoon politicon’ Aristotelian"), krahasuar ndaj
një vizioni të politikës që interesohet për diversitetin (“pluralitetin”) e
individëve, pra për marrëdhëniet mes njerezve. Në këtë këndvështrim të fundit,
politika organizon 'a priori' në këndvështrimin absolutisht të ndryshem te një
barazie 'relative' dhe për t'i dalluar ato nga 'relativisht' të ndryshmet.
2. Hyrje në politikë I. Paragjykimet
për politikën (për shembull, ideja se politika është një rrjet gënjeshtrash dhe
mashtrimesh të prodhuara nga interesa të vogla[...]) është e përhapur dhe nga
ana tjetër përbën një faktor politik në demokracitë moderne. Paragjykimet janë
racionale në një nivel individual, sepse ato e lejojnë dikë të gjykojë shpejt
pa pasur nevojë të kalojë një proces të gjatë dhe të shtrenjtë gjykimi (d.m.th.
të vlerësimit të situatave në bazë të kritereve të gjykimit të paracaktuara
ose, kur këto kritere nuk janë të disponueshme, të gjykimit të pastër - e cila
nga ana tjetër do të çojë në krijimin e një precedenti për përcaktimin e
kritereve të reja të gjykimit). Nga ana tjetër, politika duhet të bazojë
veprimet e saj në "kriteret e gjykimit politik". Në fakt, kur
paragjykimi bëhet kriter i gjykimit politik (në formën më të sofistikuar të
ideologjisë ose thjesht në formën e paragjykimit aktual), pra gjykimi i atyre
që ushtrojnë politikë, atëherë sfera e politikës (si organizim i pluraliteti i
njerezve ) tenton të tkurret dhe në raste ekstreme (ideologjitë diktatoriale)
të zhduket. Paragjykimi ndaj politikës çon në diktaturë. Megjithatë,
paragjykimet jo vetëm që janë një faktor politik i pashmangshëm, por ato
bazohen domosdoshmërisht në faktin se “pushteti korrupton”. Edhe mbivlerësimi i
rrezikut të korrupsionit që sjell pushteti mund të përcaktojë fundin e
politikës pluraliste, nëse tek individët mbizotëron dëshira për t'u përjashtuar
nga e drejta për të vepruar për të mbetur të lirë nga korrupsioni i pushtetit.
Prandaj, politika në demokracitë moderne duhet të merret me ekuilibrin midis
nevojës për veprim politik nëpërmjet ushtrimit të pushtetit, për të mbrojtur
pluralitetin e individëve dhe rrezikut që ata që veprojnë të korruptohen nga ky
pushtet. Aftësia e politikës për të gjetur një ekuilibër midis veprimit politik
dhe rrezikut të korrupsionit varet nga sjellja e individëve por edhe nga
institucionet që ata vendosin të krijojnë.
3. Hyrje në politikë II. Kuptimi i politikës është liria. Liria
kuptohet, në kuptimin klasik (grek), si garanci e lirisë së individëve për t'u
angazhuar në politikë. Liria kuptohet, gjithashtu, në kuptimin paraklasik ose
modern (për shembull, kantian) për të ndërmarrë një kurs të ri. Në kontrast me
kuptimin e politikës në regjimet totalitare që tenton të përfshijë të gjithë
jetën e individëve dhe, veçanërisht në rastin e ideologjisë materialiste, të
anulojë lirinë e individëve për të ndërmarrë në lidhje me afirmimin e
determinizmit historik.
Analiza e gjenezës
së vizionit modern të kuptimit të politikës, duke u nisur nga Greqia paraklasike
(homerike). Në Greqinë paraklasike, kuptimi i politikës lidhet me lirinë për të
nisur një kurs të ri, duke rrezikuar jetën (dhe gjendjen e jo-skllavërisë). Në
traditën klasike, kursi i ri i filluar në periudhën e rrëfyer nga Homeri është
hapësira politike (e organizuar) që materializohet në polisin grek dhe e cila
është në kontrast me hapësirën publike (e paorganizuar, në të cilën ushtrohet
dhuna) e cila është e e huaj per vetë polisin. Në hapësirën e organizuar të
polisit, politika merr kuptimin e garantimit të lirisë për t'u angazhuar në
politikë (të gjithë njerezve në gjendje jo skllav). Liria akademike si synim i
politikës është evoluimi i këtij vizioni të kuptimit të politikës, të
prezantuar nga Platoni. Në këtë vizion, i cili e karakterizon mendimin
perëndimor në një mënyrë të qëndrueshme (mendoni vlerën e pavarësisë së
institucioneve universitare), politika - që ka të bëjë me mbrojtjen e jetës -
ndahet nga filozofia (nga mendimi akademik, në një kuptim të përgjithshëm).
Është gjithashtu një ndarje shoqërore ndërmjet objekteve-subjekteve të shumta
të politikës dhe atyre pak (akademikëve) që kërkojnë kritere filozofike për
t'iu përgjigjur problemeve të botës në drejtim të kërkimit të së vërtetës
(qëllimit më të lartë). Kjo situatë sociale çon në kundërshtim dhe mosbesim të
ndërsjellë midis burrave - pra, politikanët në polis - dhe
filozofët (një nga ngjarjet emblematike të të cilëve është gjyqi i Sokratit).
Me afirmimin e
krishterimit, jemi dëshmitarë të një zgjerimi të kuptimit të politikës si liri
nga politika: jo më vetëm liri akademike, por edhe liri fetare nga politika.
Megjithatë, ndarja midis politikës (e cila merret me jetën e njerëzve) dhe fesë
është në një farë kuptimi e papajtueshme me mesazhin themelor të krishterimit,
që është dashuria për të tjerët, dhe me praktikën e prozelitizmit që, në
kundërshtim me filozofinë klasike greke nënkupton se feja (dhe liria fetare)
ushtrohet nga shumë e jo nga pak. Prandaj, me kalimin e kohës krijohet një
hapësirë publike e krishterë, mesazhi i krishterë nga të qenit thjesht fetar
(për nga natyra e tij) bëhet politik, që ka të bëjë me marrëdhëniet midis
njerëzve në tokë, si dhe me aspekte transhendente. Ky fenomen shpjegon procesin
e politizimit të hapësirës publike të krishterë. Politika mirëpritet nga të
krishterët si një mjet për të arritur qëllimet superiore që manifeston
krishterimi (Shën Agustini). Dhe anasjelltas: politika ndikohet gjithnjë e më
shumë gjatë shekujve nga feja, deri në bashkimin - jo pa luftë - të fuqisë
kohore dhe fetare). Megjithatë, gjatë shekujve, marrëdhënia midis politikës (si
ushtrim i pushtetit shtetëror) dhe hapësirës publike të krishterë nuk ka qenë
kurrë pa paqartësi. Marrëdhënia midis këtyre dy dimensioneve mund të jetë më e
sistematizuar (por duhet të presim shekullin e 20-të dhe doktrinën sociale të
Kishës Katolike) në aspektin e subsidiaritetit: kuptimi i politikës bëhet ai i
lirimit të burimeve (në një kuptim të gjerë) që mund të përdoret për të
zhvilluar veprim social në hapësirën publike të krishterë. Ndikimi i krishterimit,
si një evolucion i filozofisë klasike greke, ka çuar në një tension midis dy
vizioneve pjesërisht të kundërta: nga njëra anë, vizionit politik më
tradicional si një "funksion" i garantimit të lirisë së individëve
(dhe të shoqërisë në e përgjithshme) nga abuzimi me pushtetin shtetëror
(d.m.th. dhuna në jetën e individëve); nga ana tjetër, vizioni - relativisht më
modern - i politikës si kontroll i pushtetit (d.m.th. i monopolit të dhunës)
nga njerëzit. Në fund të këtij rrugëtimi të gjatë historik të mendimit
perëndimor, është e mundur të identifikohet kuptimi i politikës (të brendshme
të shteteve) në mbrojtjen e lirisë personale të individëve. Në këtë kuptim,
kriteri i gjykimit politik lidhet me vlerësimin krahasues të mjeteve për të
arritur një qëllim të jashtëm të vetë politikës (jetës dhe lirisë individuale).
Zgjidhja e
problemit të kuptimit të politikës së brendshme brenda shteteve nuk e shter
problemin e kuptimit të politikës (të jashtme). Fuqia (aftësia për të ushtruar
dhunë) e shteteve moderne është bërë e madhe, me marrjen e mjeteve të mëdha
shkatërruese (armët bërthamore). Këto instrumente janë evolucioni i fuqisë
ushtarake të epokës paraatomike e cila ishte funksionale për ushtrimin e
politikës së jashtme (von Clausewitz). Megjithatë, krahasuar me instrumentet
ushtarake të së kaluarës, armët atomike, me aftësinë e tyre për të asgjësuar të
gjithë planetin dhe varësinë e tyre nga ushtrimi i pushtetit, shtrojnë pyetje
të reja për kuptimin e politikës në epokën bashkëkohore.
Cili është kuptimi
i politikës (të huaj) në një epokë në të cilën dhuna e luftës mund të asgjësojë
të gjithë planetin, dhe për rrjedhojë edhe ata që ushtrojnë (së pari) një dhunë
të tillë? Objektivi i mbrojtjes së jetës së individëve brenda një shteti duket
paradoksalisht i vënë në pikëpyetje pikërisht nga instrumentet ushtarake që
duhet të mbështesin politikën e jashtme të shtetit. Në veçanti, në epokën
atomike, fuqia e luftës nuk mund të mbështesë më veprimin e politikës së
jashtme, sepse (nëse kundërshtari ka të njëjtin fuqi) nuk ka mundësi për
përshkallëzim ushtarak [shih krizën e raketave Kubane]. Lufta (totale)
atomike merr të njëjtin funksion si totalitarizmi brenda shtetit,
duke thithur gjithë jetën e individëve në politizimin (në këtë rast politikën e
jashtme).
Hannah Arendt, che cos'e' la
politica?. biblioteca Einaudi, Torino, 2006, a cura di Ursula Lutz.
Appunti. Edizione curata da Ursula Lutz degli appunti dell'Introduzione alla
Politica, iniziato negli anni '50 e mai completato da Hannah Arendt.
1. Che cos'è la politica? Contrasto tra la visione filosofica
convenzionale della politica che si interessa principalmente dell'affinità tra
individui (l'appartenenza ad un gruppo, esempio della "famiglia") e
vede la politica come attività "naturale" degli uomini ("zoon
politicon" aristotelico), rispetto ad una visione della politica che si
interessa della diversità ("pluralità") degli individui, cioè del
rapporto tra gli uomini. In quest'ultima prospettiva, la politica organizza 'a
priori' gli assolutamente diversi in vista di una uguaglianza 'relativa', e per
distinguerli dai 'relativamente' diversi.
2. Introduzione alla politica I. Il pregiudizio sulla politica (per esempio,
l'idea che la politica sia una trama di menzogne e inganni prodotta da
interessi meschini[...]) è diffuso e costituisce a sua volta un fattore
politico nelle moderne democrazie. I pregiudizi sono razionali sul piano
individuale perché consentono di giudicare in fretta senza dover attraversare
un processo lungo e costoso di giudizio (ossia di valutazione delle situazioni
sulla base di criteri di giudizio predeterminati o, quando questi criteri non
siano disponibili, di discernimento puro - che a sua volta condurrà a
costituire precedente per la definizione di nuovi criteri di giudizio). La
politica invece deve basare il proprio agire su "criteri di giudizio
politico". Infatti, quando il pregiudizio diventa criterio di giudizio
politico (nella forma più sofisticata di ideologia o, semplicemente, nella
forma di pregiudizio vero e proprio), ossia giudizio di chi fa politica, allora
l'ambito della politica (come organizzazione della pluralità degli uomini)
tende a restringersi e nei casi limite (ideologie dittatoriali) a scomparire.
Il pregiudizio contro la politica conduce alla dittatura. Tuttavia, non solo il
pregiudizio è fattore politico ineliminabile ma esso si fonda necessariamente
sul fatto che il "potere corrompe". Anche la sopravvalutazione del
rischio della corruzione che il potere comporta può determinare la fine della politica
pluralista, qualora prevalga negli individui la voglia di essere esentati dalla
facoltà di agire per poter rimanere scevri dalla corruzione del potere.
La politica nelle moderne democrazie si deve quindi occupare
dell'equilibrio tra la necessità dell'agire politico tramite l'esercizio del
potere, per salvaguardare la pluralità degli individui, e il rischio che chi
agisce sia corrotto da tale potere. La capacità della politica di trovare un
equilibrio tra agire politico e rischio di corruzione dipende dai comportamenti
dei singoli ma anche dalle isituzioni che questi decidono di darsi.
3. Introduzione alla politica II. Il senso della politica è la libertà.
La libertà intesa, nel senso classico (greco), come garanzia della libertà
degli individui di fare politica. Libertà intesa, anche, nel senso pre-classico
o moderno (per esempio, kantiano) di intraprendere un nuovo corso.
Contrapposizione al senso della politica nei regimi totalitari che tende ad
inglobare l'intera vita degli individui e, soprattutto nel caso dell'ideologia
di stampo materialista, ad annullare la libertà di intraprendere degli
individui in relazione all'affermazione del determinismo storico.
Analisi della genesi della visione moderna del senso della politica, a
partire dalla Grecia pre-classica (omerica). Nella Grecia pre-classica, il
senso della politica è legato alla libertà di iniziare un nuovo corso,
rischiando la propria vita (e condizione non schiavile). Nella tradizione
classica, il nuovo corso iniziato nel periodo raccontato da Omero è lo spazio
politico (organizzato) che si materializza nella polis greca e che è
contrapposto allo spazio pubblico (non organizzato, nel quale si esercita cioé
la violenza) che è esterno alla polis stessa. Nello spazio organizzato della
polis, la politica assume il senso di garantire la libertà di fare politica (a
tutti i maschi in condizione non schiavile). La libertà accademica come fine
della politica è l'evoluzione di questa visione del senso della politica,
introdotta da Platone. In questa visione, che caratterizza in maniera duratura
in pensiero occidentale (si pensi al valore dell'indipendenza delle istituzioni
universitarie), la politica - relativa alla tutela della vita - viene a
separarsi dalla filosofia (dal pensiero accademico, in senso generale). Si
tratta di una separazione anche sociale tra i molti oggetto-soggetto della
politica e i pochi (gli accademici) che ricercano criteri filosofici per
rispondere ai problemi del mondo in termini di ricerca della verità (fine
superiore). Questa sociale porta ad una contrapposizione e una diffidenza
reciproca tra uomini - cioè politici nella polis - e filosofi (uno dei cui
fatti emblematici è il processo a Socrate).
Con l'affermarsi del cristianesimo, si assiste ad una estensione del
senso della politica come libertà dalla politica: non più soltanto libertà
accademica ma anche libertà religiosa dalla politica. Tuttavia, la separazione
tra politica (che si occupa della vita degli uomini) e religione è in un certo
senso inconciliabile con il messaggio di fondo del cristianesimo, che è l'amore
per gli altri, e con la pratica del proselitismo che, contrariamente alla
filosfia greca classica, implica che la religione (e la libertà religiosa)
venga esercitata dai molti e non dai pochi. Pertanto, nel tempo si afferma uno
spazio pubblico cristiano, il messaggio cristiano da meramente religioso (per
sua natura) diventa politico occupandosi del rapporto tra gli uomini in terra,
oltre che degli aspetti trascendenti. Questo fenomeno spiega il processo di
politicizzazione dello spazio pubblico cristiano. La politica viene accolta dai
cristiano come strumento per conseguire le finalità superiori che il
cristianesimo manifesta (Sant'Agostino). E viceversa: la politica viene
influenzata in maniera sempre più forte nei secoli dalla religione, fino
all'unione - non priva di lotte - del potere temporale e religioso). Tuttavia,
nei secoli, il rapporto tra politica (come esercizio del potere statale) e
spazio pubblico cristiano non è stato mai privo di ambiguità. Il rapporto tra queste
due dimensioni può essere più che altro sistematizzato (ma dobbiamo aspettare
il XX Secolo e la dottrina sociale della Chiesa cattolica) in termini di
sussidiarietà: il senso della politica diviene quello di liberare risorse (in
senso lato) che possono essere impiegate per sviluppare un'azione sociale nello
spazio pubblico cristiano. L'influenza del cristianesimo, come evoluzione della
filosofia classica greca, ha condotto ad una tensione tra due visioni in parte
contrapposte: da un lato, la visione più tradizionale politica come
"funzione" di garanzia della libertà degli individui (e in generale
della società) dall'abuso del potere statale (cioé della violenza nella vita
degli individui); dall'altro, la visione - relativamente più moderna - della
politica come controllo del potere (cioé del monopolio della violenza) da parte
del popolo. Alla fine di questo lungo percorso storico del pensiero
occidentale, è possibile individuare il senso della politica (interna agli
stati) nella tutela della libertà personale degli individui. In tal senso il
criterio di giudizio politico è relativo alla valutazione comparativa dei mezzi
per raggiungere un fine esterno alla politica stessa (la vita e la libertà
individuale).
La soluzione del problema del senso della politica interna agli stati
non esaurisce il problema del senso della politica (estera). Il potere (la
capacità di esercizio della violenza) dei moderni stati è diventato enorme, con
l'acquisizione di mezzi distruttivi enormi (le armi nucleari). Questi strumenti
sono l'evoluzione della potenza militare dell'epoca pre-atomica che era
funzionale all'esercizio della politica estera (von Clausewitz). Tuttavia,
rispetto agli strumenti militari del passato, le armi atomiche, con la loro
capacità di annientare l'intero pianeta e la loro dipendenza dall'esercizio del
potere pongono nuove questioni sul senso della politica nell'epoca
contemporanea.
Qual è il senso della politica (estera) nell'epoca in cui la violenza
della guerra può annientare l'intero pianeta, quindi anche chi esercita (per
primo) tale violenza? L'obiettivo di salvaguardare la vita degli individui
all'interno di uno stato sembra paradossalmente messo in discussione proprio
dagli strumenti militari che dovrebbero supportare la politica estera dello stato.
In particolare, nell'era atomica, la potenza bellica non può più supportare
l'azione di politica estera perché (se l'avversario dispone della stessa
potenza) non vi è possibilità di escalation militare [vedi crisi dei missili di
Cuba]. La guerra (totale) atomica assume la stessa funzione del totalitarismo
nell'ambito dello stato assorbendo nella politicizzando (in questo caso si
tratta della politica estera) l'intera vita degli individui.
