What Happens When We Don’t Pay Attention to Nature?

 

Recent natural events in our country — floods, landslides, and severe damage to roads, including newly built ones — compel us to ask a fundamental question:

What happens when we don’t pay attention to nature?

This question is no longer theoretical or rhetorical. It has become tangible, visible in our daily reality, and costly.

When we treat nature as an obstacle rather than a partner in development, the consequences appear in a chain:

First, nature “bills” us.

Floods, landslides, and infrastructure collapses show that ignoring geological, hydrological, and climatic characteristics is not just a technical mistake — it is a systemic risk.

Second, development becomes fragile and short-lived.

Investments that disregard landscape, terrain, and natural cycles create an illusion of progress. Roads damaged within months, buildings threatened by intense rainfall, and entire areas becoming uninhabitable show that development without nature is development against itself.

Third, the cost rises — economic, social, and human.

Continuous repairs, repeated emergencies, displacement of communities, and loss of safety strain public budgets and undermine public trust. The worst: time is lost, safety is lost, and in extreme cases, lives are lost.

In many cases, these events are not merely “natural disasters.” They reflect accumulated decisions over time: building without respecting terrain, diverting natural water flows, ignoring geological warnings, and prioritizing speed over sustainability. Yet water always finds its way, and land always reacts when overloaded beyond its capacity.

At its core: development without nature is development against itself. When we fail to manage territory wisely, territory begins to manage us — through continuous crises.

This reality calls for a fundamental shift. These events should serve as a wake-up call:

• from reaction → to prevention;
• from “build fast” → to “build in harmony”;
• from isolated engineering solutions → to nature-based solutions;
• from short-term thinking → to long-term territorial resilience.

We are very late to change the course of civic and governance behavior, in the construction sector and management of natural phenomena,  without consequences, but we are not too late to act.

Action must begin today, because tomorrow will be even later.

Nature does not negotiate. It responds — always proportionally to the attention we give it. Crises do not wait. They respond directly to how we treat land, water, and ecosystems.

Delay is no longer neutral. It is a choice.

— Luiza Hoxhaj

Çfarë ndodh kur nuk i kushtojmë vëmendje natyrës?

Ngjarjet natyrore të ditëve të fundit në vendin tonë — përmbytjet, rrëshqitjet e dherave dhe dëmtimi i rëndë i infrastrukturës rrugore, përfshirë edhe rrugë të sapondërtuara — na detyrojnë të ngremë një pyetje thelbësore:

Çfarë ndodh kur nuk i kushtojmë vëmendje natyrës?

Kjo pyetje nuk është më teorike apo retorike. Ajo ka marrë formë konkrete, të dukshme në realitetin tonë të përditshëm, me pasoja të kushtueshme.

Kur nuk e trajtojmë natyrën si një partner të zhvillimit, pasojat shfaqen zinxhir:

Së pari, natyra na “kthen faturën”.

Përmbytjet, rrëshqitjet e dherave dhe shembja e infrastrukturës tregojnë se injorimi i karakteristikave gjeologjike, hidrologjike dhe klimatike nuk është thjesht një gabim teknik, por një rrezik sistemik.

Së dyti, zhvillimi bëhet i brishtë dhe i shkurtër.

Investimet pa respekt për peizazhin, relievin dhe ciklet natyrore krijojnë një iluzion progresi. Rrugë që dëmtohen pas pak muajsh, ndërtime të rrezikuara nga reshjet intensive, dhe zona të pabanueshme tregojnë se zhvillimi pa natyrën është zhvillim kundër vetes.

Së treti, rritet kostoja  – ekonomike, sociale dhe njerëzore.

Riparimet e vazhdueshme, emergjencat e përsëritura, zhvendosja e komuniteteve dhe humbja e sigurisë rëndojnë buxhetet publike dhe minojnë besimin qytetar. Më e rënda: humbet koha, humbet siguria, dhe në raste ekstreme, humben jetë njerëzish.

Në shumë raste, këto ngjarje nuk janë thjesht “fatkeqësi natyrore”. Ato pasqyrojnë vendime të grumbulluara në kohë: ndërtime pa respektuar relievin, devijim i rrjedhave natyrore të ujit, injorim i paralajmërimeve gjeologjike dhe prioritizim i shpejtësisë mbi qëndrueshmërinë. Por kujdes: uji gjen gjithmonë rrugën e vet, dhe toka reagon kur ngarkohet përtej kapaciteteve të saj.

Në thelb: zhvillimi pa natyrën është zhvillim kundër vetes. Kur nuk e menaxhojmë territorin me mençuri, territori fillon të na menaxhojë ne — përmes krizave të vazhdueshme.

Ky realitet kërkon një ndryshim rrënjësor. Këto ngjarje duhet të shërbejnë si një thirrje për reflektim dhe ndryshim qasjeje:

• nga reagimi → në parandalim;
• nga “ndërto shpejt” → në “ndërto në harmoni”;
• nga zgjidhje të izoluara inxhinierike → në zgjidhje të bazuara në natyrë;
• nga mendimi afatshkurtër → në qëndrueshmëri territoriale afatgjatë.

Jemi shumë vonë për të ndryshuar kursin e sjelljes qytetare dhe qeverisese, në sektorin e ndërtimit dhe menaxhimit të fenomeneve natyrore,  pa pasoja, por nuk jemi shumë vonë për të vepruar.

Veprimi duhet të nisë sot, sepse nesër do të jetë edhe më vonë.

Sepse natyra nuk negocion. Ajo përgjigjet — gjithmonë proporcionalisht me nivelin e vëmendjes që i kushtojmë. Krizat nuk presin. Ato reagojnë drejtpërdrejt ndaj mënyrës si ne trajtojmë tokën, ujin dhe ekosistemet.

Vonesa nuk është më neutrale. Ajo është zgjedhje.

— Luiza Hoxhaj

---

Innovation – From Ideas to Value

By Luiza Hoxhaj

Innovation – From Ideas to Value

 Innovation is the process of turning new ideas into value, whether through products, services, business models, or novel ways of doing things. It is a complex process that goes beyond mere creativity or invention, encompassing the practical steps necessary for adoption and diffusion. Innovation builds on existing knowledge and previous solutions, fueling productivity, competitiveness, and economic growth.

Truly innovative firms and territories can significantly impact business, society, and the environment, outperforming their peers across multiple dimensions. This article draws on insights from IESE Business School’s Entrepreneurship and Innovation Center and the World Economic Forum’s Expert Network, providing a theoretical foundation for understanding innovation as a multidimensional and place-based process.

Innovation is inherently systemic: it requires the alignment of ideas, resources, governance, and adoption pathways. Each initiative—whether technological, organizational, or social—interacts with others, shaping broader territorial, urban, and economic outcomes.

---

Innovation as a Horizontal System

Territorial, Urban, and Local Economic Innovation

Territorial innovation provides the strategic and spatial foundation for development. It is rooted in the specific assets of a place—its geography, natural capital, cultural identity, institutional capacity, and human capital—and defines how a territory positions itself within wider national, regional, and global systems. Rather than pursuing short-term growth, territorial innovation establishes long-term direction, coherence, and purpose. Integrating climate resilience and environmental monitoring at this level ensures that strategic choices remain robust against ecological and social shocks. Digital innovation and data-driven approaches further support territorial planning by providing real-time insights into environmental, demographic, and economic trends.

Urban innovation translates this territorial vision into the everyday functioning of cities and towns. Once territorial direction and identity are clearly defined, innovation naturally shifts to the urban scale, where strategic choices materialize within the physical, social, and functional fabric of the city. Through sustainable mobility, climate-resilient public spaces, energy-efficient buildings, circular waste management, and participatory governance, urban innovation turns abstract strategies into lived experience. Smart city solutions and active community engagement enhance the impact of urban interventions, ensuring they are inclusive, adaptive, and responsive to citizens’ needs.

Urban transformation, however, can only be sustained if it is supported by a dynamic and adaptive local economy, making local economic innovation the essential link between spatial change and long-term value creation. Local economic innovation concerns how businesses, entrepreneurs, social enterprises, and public–private partnerships generate value, create employment, and retain benefits within the community. When aligned with territorial assets and urban priorities, it strengthens competitiveness while reinforcing social cohesion. Feedback loops among the three dimensions enable lessons learned in one domain to inform and enhance interventions in the others, facilitating scalable and replicable solutions.

Taken together, these three dimensions form a coherent innovation pathway, in which place, city, and economy evolve through mutual reinforcement rather than in isolation. Strategic collaboration with neighboring regions and international partners can further amplify impact, supporting cross-border initiatives, knowledge exchange, and regional development synergies.

---

Horizontal Innovation Framework (Conceptual Table)

Dimension	Focus	Key Actions	Policy / Funding Link
Territorial Innovation	Strategic spatial planning, identity, positioning	Integrated planning, climate resilience, digital tools, ecosystem protection	EU Cohesion Policy, Green Deal, IPA III
Urban Innovation	Implementation in the city, lived experience	Sustainable mobility, climate-resilient public spaces, energy-efficient buildings, participatory governance	Green Deal urban initiatives, IPA III urban development
Local Economic Innovation	Value creation, local competitiveness, social inclusion	Business models in sustainable tourism, blue economy, renewable energy, agri-food systems, skills development, public-private partnerships	IPA III economic development, EU Cohesion Policy, cross-border collaboration

---

Vlora as a Living Laboratory for Territorial, Urban, and Local Economic Innovation

Aligning Local Transformation with EU Cohesion Policy, IPA III, and the European Green Deal

Innovation in Vlora begins at the territorial level, where long-term direction, identity, and positioning are defined. As a coastal territory with strategic access to the Adriatic and Ionian seas, rich biodiversity, and strong cultural capital, Vlora is experiencing growing development pressures alongside increasing environmental risks.

In line with the place-based approach of EU Cohesion Policy, territorial innovation in Vlora emphasizes integrated spatial planning, sustainable coastal governance, and recognition of land and sea as finite resources. This territorial perspective aligns closely with the European Green Deal, particularly regarding climate adaptation, ecosystem protection, and sustainable use of marine and coastal assets. Within the IPA III framework, such an approach strengthens territorial cohesion and enhances the city’s capacity to absorb and effectively utilize European funds. Digital tools and data-driven planning increasingly support the territorial strategy, providing actionable insights for decision-making and monitoring.

Once territorial direction is established, innovation moves to the urban scale, where strategic priorities are translated into concrete interventions. Urban innovation in Vlora focuses on climate-resilient waterfront development, sustainable mobility systems, energy efficiency, circular waste management, and high-quality public spaces. These urban transformations reflect both local needs and EU policy priorities, reinforcing Green Deal objectives and IPA III investments in green infrastructure and inclusive urban services. Community engagement and participatory governance ensure that urban innovations respond to citizens’ needs and aspirations, fostering inclusion, adaptability, and social cohesion.

Urban and territorial transformation ultimately require a strong economic foundation. Local economic innovation in Vlora ensures that spatial and environmental improvements translate into durable economic and social outcomes. This involves fostering new business models and value chains in sustainable tourism, the blue economy, renewable energy, agri-food systems linked to the hinterland, and creative industries. Through skills development, entrepreneurship support, and public–private partnerships, local economic innovation contributes to job creation, competitiveness, and social inclusion—core objectives of both IPA III and EU Cohesion Policy. Feedback loops allow lessons learned from economic initiatives to inform urban and territorial strategies, ensuring that growth is sustainable, resilient, and inclusive.

---

References (selected, for publication-ready version)

• Siota, J., Prats, M. J., Zott, C., Klueter, T., & Pacheco, D. (2021). Innovation: Turning ideas into value. IESE Business School – Entrepreneurship & Innovation Center.
• World Economic Forum. (2021). The Global Innovation Index and Expert Network Insights.
• OECD. (2019). Territorial Innovation and Regional Development.
• European Commission. (2020). European Green Deal: Territorial and Urban Implications.
• Forcada, N., & Prats, M. J. (2020). Urban Innovation and Smart Cities: Linking Governance, Technology, and Place.
• European Commission. (2021). IPA III Programming Document.
• European Commission. (2020). Cohesion Policy in Practice: Place-Based Innovation.

 

The Growing Presence of Acting Mayors in Albania: A Democratic Challenge

In recent years, Albania has witnessed a steady increase in the number of acting mayors (kryetarë të komanduar). At first glance, this might seem like a mere technical or administrative matter. However, in reality, the implications are far more profound—directly affecting democracy at the local level, the quality of representation, and the legitimacy of public authority.

Why does this matter?

Local government is the closest level of governance to citizens. Decisions made by municipalities shape the quality of daily life, guide investments, and define the future of entire territories for decades. When a municipality is led by an acting mayor rather than an elected one, citizens lose the essential guarantee of democratic legitimacy. Authority is exercised without direct accountability to the people.

Risks of prolonged interim leadership

1. Weakening of democratic standards – Acting mayors are not elected by citizens, and their mandate is temporary. Extending their role beyond short emergencies undermines the very foundation of representative democracy.

2. Distorted decision-making – Strategic decisions with long-term consequences may be made without proper legitimacy. This creates the risk of irreversible mistakes in urban planning, infrastructure, and local development.

3. Erosion of public trust – Citizens who already feel distant from politics may become more skeptical and disengaged when they see that their leaders are appointed rather than chosen.

The urgency of the moment

We are currently at a critical juncture: municipalities across Albania are about to take decisions that will shape development for generations to come. If these decisions are made under interim leadership, the costs will be high and difficult to reverse. Local democracy must not be put on hold.

What should be done?

• Clear timelines: The law should set strict deadlines for how long an acting mayor can serve.

• Priority to elections: By-elections should be organized without delay, guaranteeing that citizens can choose their representatives.

• Strengthening local governance: Institutional reforms are needed to ensure that municipalities are not left in a state of prolonged provisional leadership.

Conclusion

Acting mayors (kryetarë të komanduar) may seem like a technical solution, but in reality, they represent a democratic challenge. Albania’s path toward stronger democracy and European integration requires commitment not only at the national level but also in the municipalities, where citizens most directly experience governance. Democracy cannot function properly without legitimate and accountable local leaders.

---

Kryetarët e komanduar në bashki: një boshllëk i madh demokratik

Në muajt e fundit, Shqipëria është përballur me një fenomen të pazakontë në nivelin e qeverisjes vendore: disa prej kryetarëve të bashkive më të mëdha të vendit nuk po ushtrojnë më mandatin e tyre. Disa janë nën hetim apo në arrest, të tjerë janë dorëhequr, dhe katër të tjerë janë bërë deputetë.

Në këto kushte, drejtimin e bashkive e kanë marrë të ashtuquajturit kryetarë të komanduar – persona që nuk janë zgjedhur nga qytetarët me votë të drejtpërdrejtë, por të emëruar nga këshillat bashkiake për të zëvendësuar kryetarin e munguar.

Ligji shqiptar i jep këtyre kryetarëve të komanduar kompetenca të plota, njësoj si kryetarët e zgjedhur. Por këtu lind pyetja themelore:
👉 A është e drejtë që një person pa mandat popullor të marrë vendime që prekin zhvillimin e një qyteti për dekada të tëra?

---

Çfarë ndodh në vende të tjera?

• Italia: kur kryetari largohet nga detyra, qeveria dërgon një komisioner neutral. Ky administron përditshmërinë, por nuk merr vendime madhore. Brenda 6 muajsh zhvillohen zgjedhje të reja.

• Greqia: zëvendësuesi nga këshilli bashkiak merr detyrën, por nëse mungesa është më e gjatë se një vit, shpallen zgjedhje të jashtëzakonshme.

• Maqedonia e Veriut: qeveria cakton një ushtrues detyre dhe brenda 90 ditësh thirren zgjedhjet.

• Kosova: zëvendëskryetari merr përkohësisht detyrën, por zgjedhjet e jashtëzakonshme zhvillohen brenda 45 ditësh.

• Shqipëria: kryetari i komanduar mund të qëndrojë deri në fund të mandatit (pra edhe 2-3 vjet) dhe ka kompetenca të pakufizuara, përfshirë vendime strategjike.

---

Ku qëndron problemi?

Sot në Shqipëri, komandimi ka tre boshllëqe madhore:

1. Zgjatje e pakufizuar – kryetari i komanduar mund të qëndrojë deri në përfundim të mandatit.

2. Kompetenca të plota – mund të nënshkruajë PPP, plane urbanistike, apo kontrata që ndryshojnë fatin e qytetit për dekada.

3. Mungesë legjitimiteti demokratik – qytetarët nuk kanë asnjë fjalë në këtë proces.

---

Çfarë duhet ndryshuar?

Për të ruajtur balancën mes stabilitetit administrativ dhe legjitimitetit demokratik, Shqipëria mund të ndjekë disa rrugë:

• Afat i kufizuar i komandimit: jo më shumë se 3–6 muaj.

• Zgjedhje të jashtëzakonshme: nëse periudha e mbetur është më e gjatë se 1 vit.

• Kompetenca të kufizuara: kryetari i komanduar të administrojë përditshmërinë, jo të marrë vendime të pakthyeshme.

• Modeli i komisionerit neutral: një figurë e paanshme, e emëruar përkohësisht nga qeveria ose një organ i pavarur.

---

Përfundim

Rasti i kryetarëve të komanduar ka zbuluar një boshllëk të madh ligjor dhe demokratik në Shqipëri. Nëse nuk ndërhyhet shpejt, rrezikojmë që qytete të tëra të udhëhiqen për vite nga persona pa mandat popullor, që marrin vendime afatgjata dhe të pakthyeshme.

Kjo është një thirrje për reformë ligjore urgjente, që të garantohet se qytetarët nuk mbeten jashtë procesit të përfaqësimit dhe që demokracia vendore të mos kthehet në një formalitet.

From Milan to Tirana: Should We Reassess the Urban Model of the Future?

The heated debates now unfolding in Milan — a city long showcased as a success story of contemporary urbanism — send a clear signal: no development model is error-proof when image, not people, becomes the organizing principle. For Albania, the timing could not be more relevant. Our cities are changing at record speed, and many are borrowing similar design logics, technical solutions, and urban marketing narratives.

In Albania, every urban intervention is wrapped in appealing terms such as “requalification” or “urban renaissance.” Yet, too often, these are euphemisms masking the realities of over-construction and the loss of public spaces. Poetic language must not distract us from critically assessing the real outcomes.

Milan: From Praise to Scrutiny

Milan’s global reputation grew with high-visibility projects such as Bosco Verticale, celebrated as a fusion of architecture and living green infrastructure. Yet recent investigations — including those involving Mayor Giuseppe Sala — have cast new light on questions of transparency, governance, and potential conflicts of interest in planning and development processes.

Beyond governance, results on the ground are mixed. Controversial redesigns like Piazza Castello and Piazza San Babila are now cited by critics as examples of “dead spaces”: expanses of paving exposed to summer heat, lacking shade, trees, water, and social life — and prone to winter water accumulation. The core critique: urban design renderings promise livability, but built reality often fails to deliver functional, climate-responsive, community-supportive space.

Tirana & the TR030 Master Plan: Time for a Second Look?

Tirana has, for several years, been guided by the TR030 General Local Plan (Përgjithshëm Vendor), developed by the team led by architect Stefano Boeri — the same name behind Bosco Verticale. The plan introduced an ambitious vision: an Orbital Forest, new public squares, and vegetated vertical architecture redefining the skyline.

On paper, the concept is bold and inspiring. But after watching Milan’s experience unfold, a legitimate question emerges:

Is this model right for our reality?

Does it truly secure functional greenery, resilient microclimates, and inclusive public space — or are we at risk of building projects that look compelling in visualizations yet underperform in practice?

A further concern: high-rise concentration and rapid densification in Tirana’s core could erode visual landscape character, undermine cultural continuity, and squeeze out historic patterns unless a clear balance is maintained between new development and inherited urban fabric. In the wake of Milan’s reassessment, perhaps it is time to subject TR030 to an independent review — transparent, evidence-based, and participatory — to ensure alignment with the public interest and sustainability standards.

What Can We Learn from Milan?

• A rendering (computer views showing what the project is expected to look like) is not reality. Evaluate projects on function, microclimate, and long-term maintenance — not only on digital imagery.
• Plan public space for a Mediterranean climate. Shade, evapotranspiration, water features, permeable surfaces, and biodiversity are not optional extras.
• Transparency & public consultation matter. Urban planning cannot be an exclusive conversation among architects, investors, and political insiders.

Positive Models to Draw From

Ljubljana, Slovenia – Named European Green Capital 2016, the city combined strong waste-reduction policies with pedestrianization of the historic core, extensive greening, and a people-first mobility network.

Barcelona, Spain – The Superblocks (Superilles) strategy reclaims street space from cars, creating low-traffic social corridors where residents gather, play, and cool the urban heat island.

Paris, France – The “15-Minute City” framework aims to ensure that daily needs — parks, schools, markets, healthcare, culture — lie within a short walk or cycle, reducing congestion, emissions, and stress.

Freiburg, Germany – The Vauban eco-district prioritizes walking, cycling, district-scale clean energy, and community-driven design, becoming a reference point for integrated sustainable neighborhoods.

A Manifesto for the Albanian Cities of Tomorrow

To avoid repeating Milan’s mistakes, Albania needs its own urban vision — locally rooted, climate-smart, and socially just. A practical manifesto for action could rest on five pillars:

1.    Real, Functional Greenery – Not tree icons in renderings, but living, irrigated, climate-adaptive green systems in every public space.

2.    Climate-Responsive Design – Streets and squares designed for shade, cooling, water retention, and biodiversity across seasons.

3.    Civic Participation & Transparency – Open data, open hearings, co-design workshops. Urban form must emerge from dialogue between experts and communities.

4.    Post-Build Monitoring & Audits – Every major project should be evaluated after completion: Did it meet promised standards? Is it used? Does it perform ecologically?

5.    Protecting Urban Identity – Each Albanian city — Tirana, Durrës, Vlora, Shkodra, Korça, Gjirokastra, and beyond — carries a distinct history, scale, and cultural DNA. Modernization must amplify, not erase, that identity.

Call to Action

Milan reminds us that even the most celebrated projects can fail when people and nature are treated as afterthoughts. Albania still has time to build a distinct, human-centered, climate-aware urban model with a strong sense of place. Before we greenlight the next tower, concrete plaza, or iconic “statement” development, we should ask:

Are we building cities for people, memory, and ecological resilience — or only for the image of a faceless global metropolis?

The answer we give — in policy, budget, and built form — will shape how we live for generations.

 

Nga Milano tek Tirana: A duhet të rivlerësojmë modelin urban të së ardhmes?

 

Debatet që kanë shpërthyer në Milano — një qytet që për vite u konsiderua laborator i suksesit urbanistik — na japin një sinjal të qartë: asnjë model zhvillimi nuk është imun ndaj gabimeve kur në qendër vendoset imazhi dhe jo njeriu. Për Shqipërinë, mes një transformimi të shpejtë të qyteteve tona, ky reflektim është i domosdoshëm.

Në Shqipëri, çdo ndërhyrje urbane shoqërohet me fjalë të bukura si “rikualifikim” apo “rijetezim” etj. Por shpesh këto janë eufemizma që fshehin betonizimin dhe humbjen e hapësirave publike. Gjuha e bukur nuk duhet të na bëjë të harrojmë vlerësimin kritik të rezultateve reale.

Milano: nga lavdërimi tek kritikat

Milano fitoi famë ndërkombëtare me projekte ikone si Bosco Verticale, që u paraqit si ndërthurje e arkitekturës bashkëkohore me gjelbërimin. Por hetimet e fundit — ku përfshihet edhe kryebashkiaku Giuseppe Sala — kanë nxjerrë në pah pyetje mbi transparencën, qeverisjen dhe konfliktet e interesit në proceset e planifikimit.

Përtej qeverisjes, rezultatet në terren janë të përziera. Rindërtime të diskutueshme si Piazza Castello dhe Piazza San Babila sot përmenden si shembuj të "hapësirave të vdekura": sheshe të shtruara me beton, pa hije, pa pemë, pa jetë sociale — që verës digjen nga dielli dhe dimrit mblidhen me ujë. Kritika thelbësore: renderët urbanë premtojnë cilësi jete, por realizimi shpesh dështon në funksionalitet dhe përshtatje klimatike.

Tirana dhe Plani TR030: një model për t’u rishikuar?

Prej disa vitesh, Tirana udhëhiqet nga Plani i Përgjithshëm Vendor TR030, i hartuar nga studio e arkitektit Stefano Boeri — autori i Bosco Verticale. Plani solli një vizion ambicioz: pylli orbital, sheshe të reja publike, ndërtesa vertikale me bimësi.

Në letër, vizioni është frymëzues. Por pas përvojës së Milanos lind pyetja e natyrshme:

A i përshtatet ky model realitetit tonë?

Siguron ai gjelbërim funksional, mikroklimë të shëndetshme dhe hapësira të jetueshme — apo rrezikojmë projekte që duken bukur në vizualizime, por dështojnë në praktikë?

Një shqetësim shtesë: kullat e larta dhe densifikimi i qendrës mund të çojnë në humbje të peizazhit dhe identitetit urban, nëse nuk ruhet balanca me trashëgiminë ekzistuese. Duke mësuar nga Milano, ndoshta ka ardhur koha që TR030 të rishikohet në mënyrë të pavarur, transparente dhe me pjesëmarrje qytetare.

Çfarë mund të mësojmë nga Milano

• Renderi (pamje kompjuterike që tregojnë si pritet të duket projekti)…” nuk është realitet. Projekti duhet vlerësuar për funksionalitet e performancë klimatike, jo vetëm për pamjen digjitale.
• Hapësirat publike për klimën mesdhetare. Hije, ujë, biodiversitet, sipërfaqe të depërtueshme — elementë bazë.
• Transparenca dhe konsultimi publik. Planifikimi urban nuk mund të mbetet monopol i zyrave të arkitektëve dhe investitorëve.

Shembuj pozitivë për frymëzim

Ljubljana (Slloveni) – U shpall Qyteti më i gjelbër i Evropës 2016 falë politikës "zero waste", këmbësorizimit të qendrës historike dhe shtimit të sipërfaqeve me bimësi.

Barcelona (Spanjë) – Projekti Superblocks krijon zona me trafik të kufizuar ku hapësirat publike kthehen te banorët.

Paris (Francë) – Koncepti "Qyteti i 15 minutave" synon që shërbimet kryesore të jenë të aksesueshme pa makinë, duke ulur ndotjen dhe stresin urban.

Freiburg (Gjermani) – Lagjja ekologjike Vauban vendos këmbësorët dhe biçikletat në qendër, me energji të pastër dhe një qasje komunitare të gjelbër.

Manifesti për qytetet shqiptare të së ardhmes

Për të shmangur gabimet e Milanos, duhet të ndërtojmë një vizion tonin. Ky manifest mund të mbështetet në 5 shtylla kryesore:

1.    Gjelbërim real dhe funksional – Jo pemë vetëm në vizualizime, por gjelbërim i gjallë në çdo hapësirë publike.

2.    Planifikim klimatik – Sheshe e rrugë të menduara për hijëzim, freskim e biodiversitet.

3.    Pjesëmarrje qytetare & transparencë – Vendimmarrje e hapur mes ekspertëve dhe komuniteteve.

4.    Monitorim pas ndërtimit – Projektet e mëdha duhen audituar: A u realizuan sipas standardeve? Si përdoren? Si performojnë?

5.    Ruajtja e identitetit të qytetit – Çdo qytet shqiptar ka historinë dhe ADN-në e vet. Tirana, Durrësi, Vlora, Shkodra… nuk duhet të humbasin atmosferën dhe elementët unikë për hir të një modeli global uniform.

Thirrje për veprim

Qyteti u përket banorëve të tij. Përpara çdo vendimmarrjeje të madhe urbanistike, pyetja duhet të jetë: a po e ruajmë qytetin si hapësirë të përbashkët, apo po ia dorëzojmë atyre që e shohin thjesht si një aset tregtar? Qytetet tona duhet të mbeten pronë e vendimmarrjes kolektive, ku banorët kanë zë real përmes konsultimeve publike dhe planeve që reflektojnë nevojat e tyre. Vetëm kështu shmangim që qyteti të “përpiret” nga interesat e momentit.

Milano na kujton se edhe projektet më të lavdëruara dështojnë kur harrojnë njeriun dhe natyrën. Shqipëria ende ka kohë të ndërtojë një model urban unik, të qëndrueshëm dhe me identitet të fortë. Përpara se të ndërtojmë kulla të reja, sheshe betoni dhe projekte spektakolare, duhet të pyesim veten:

A po ndërtojmë qytete për njerëzit, historinë dhe natyrën — apo vetëm për imazhin e një metropoli pa fytyrë?